Erken Cumhuriyet Döneminde Cenup Hududunda Kaçakçılık: Gazeteci Mümtaz Faik Fenik’in Köşe Yazıları Üzerinden Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, erken Cumhuriyet döneminde Türkiye–Suriye sınırında ortaya çıkan kaçakçılık faaliyetlerini, gazeteci Mümtaz Faik Fenik’in 1936–1937 yıllarında yayımladığı Cenup Hududunda, Cenup Röportajları ve Memleket Röportajları başlıklı yazı dizileri üzerinden ele almaktadır. Makale, kaçakçılığı yalnızca iktisadi kayıplar ya da asayiş sorunları çerçevesinde değerlendirmek yerine, sınırın tarihsel ve yapay niteliği, Fransız mandater yönetiminin uygulamaları ve sınır hattındaki yerel sosyo-ekonomik koşullarla ilişkili, çok boyutlu bir toplumsal yapıyı incelemektedir. Fenik’in saha gözlemlerine dayanan anlatıları, sınır bölgelerinde akrabalık bağları, ticaret ağları ve kültürel sürekliliklerin kesintiye uğramadan devam ettiğini ve bu durumun da kaçakçılığı sıradan ve meşru bir geçim hâline getirdiğini göstermektedir. Yazı dizilerinde yer alan betimlemeler, demografik yapı, yoksulluk, ulaşım imkânsızlıkları ve devlet hizmetlerinin sınırlılığı gibi etkenlerin, sınır ekonomisini kayıt dışı faaliyetlere bağımlı kıldığını ortaya koymaktadır. Bu çalışmada ayrıca, Fransız mandater yönetiminin sınır hattındaki güvenlik ve idari uygulamalarının Türk basınında nasıl temsil edildiği ve bu temsillerin millî güvenlik söylemiyle nasıl ilişkilendirildiği tartışılmaktadır. Fenik’in köylerin geri kalmışlığı, eğitim eksikliği ve kalkınma sorunlarına yaptığı vurgular, erken Cumhuriyet döneminde kaçakçılıkla mücadelenin yalnızca askerî veya sadece güvenlik güçleriyle alınan önlemlerle değil, uzun vadeli toplumsal dönüşüm ve kalkınma politikalarıyla birlikte düşünülmesi gerektiğine işaret etmektedir. Bu bağlamda ele alınan çalışma, basının erken Cumhuriyet dönemi sınır politikalarının şekillenmesindeki ve kamuoyu oluşturmadaki belirleyici rolünü ortaya koymayı amaçlamaktadır

Anahtar Kelimeler

• Kaçakçılık
• Türkiye–Suriye Sınırı
• Mümtaz Faik Fenik
• Basın
• Fransız Mandası

Smuggling on Turkey’s Southern Border in the Early Republican Period: The Columns of Mümtaz Faik Fenik

Öz

This study examines the phenomenon of smuggling along the Turkey–Syria border during the early Republican period through the journalistic series Cenup Hududunda, Cenup Röportajları, and Memleket Röportajları, published in 1936–1937 by Mümtaz Faik Fenik. Rather than approaching smuggling solely as an economic loss or a public order problem, the article conceptualizes it as a multi-layered social phenomenon shaped by the artificial nature of the border, the policies of the French Mandate, and the local socio-economic conditions prevailing in the borderlands. Fenik’s accounts, grounded in first-hand field observations, reveal how kinship ties, trade networks, and cultural continuities persisted across the border, rendering smuggling a normalized and, in many cases, socially legitimate means of livelihood. His depictions demonstrate how factors such as demographic structure, poverty, inadequate transportation infrastructure, and the limited reach of state services made the border economy highly dependent on informal and illicit practices. The study also explores how the administrative and security measures implemented by the French Mandate along the border were perceived and represented in the Turkish press, and how these representations were integrated into broader discourses of national security. Furthermore, Fenik’s emphasis on rural underdevelopment, lack of education, and broader problems of economic and social stagnation suggests that efforts to combat smuggling in the early Republican era could not rely solely on military or police measures. Instead, they required comprehensive strategies centered on social transformation and regional development. In this context, the article aims to demonstrate the influential role of the press in shaping early Republican border policies and in constructing public opinion regarding border security and governance.

Anahtar Kelimeler

• Smuggling
• Turkish-Syrian Border
• Mümtaz Faik Fenik
• Press
• French Mandate

Kaynakça

1. BCA, Fon Kodu: 30.10.0.0, Yer No: 116.808.18
2. BCA, Fon Kodu: 30.10.0.0, Yer No: 180.242.23
3. BCA, Fon Kodu: 30.10.0.0, Yer No: 180.244.6
4. BCA, Fon Kodu: 30.10.0.0, Yer No: 210.834.1
5. BCA, Fon Kodu: 30.10.0.0, Yer No: 262.764.15
6. Resmî Ceride, 10/VII, 1927, No. 1126-Sayı: 629
7. Resmî Gazete: 12/1/1932 tarihli ve 2000 sayılı nüsha
8. TBMM Zabıt Ceridesi, Altmışdördüncü İçtima, 13.IX.1336 Pazartesi, D:1, C:4: İ:1

9. TBMM Zabıt Ceridesi, Altmışaltıncı İçtima, 16.IX.1336a Perşembe, D:1, C:4: İ:1
10. TBMM Zabıt Ceridesi, Yetmiş birinci içtima, 23.IX.1336b Perşembe, D:1, C:4: İ:1
11. TBMM Zabıt Ceridesi, On altıncı İçtima, 4.IV.1337 Pazartesi, D:1, C:9: İ:2
12. TBMM Zabıt Ceridesi, Elli sekizinci İçtima, 1.8.1337a Pazartesi, D:1, C:11: İ:2
13. TBMM Zabıt Ceridesi, Yüz otuz birinci İçtima, 20.12.1337b Salı, D:1, C:15: İ:2
14. TBMM Zabıt Ceridesi, Yirmi yedinci İçtima, 15.4.1338 Cumartesi, D:1, C:19: İ:3
15. TBMM Zabıt Ceridesi, Almış üçüncü İçtima, 26.6.1338a Pazartesi, D:1, C:21: İ:3
16. TBMM Zabıt Ceridesi, Doksan altıncı İçtima, 4.9.1338b Pazartesi, D:1, C:22: İ:3
17. TBMM Zabıt Ceridesi, Yirmibeşinci İçtima, 25.9.1339 Salı, D:II, C:2: İ:1
18. TBMM Zabıt Ceridesi, Yüzyedinci İçtima, 20.2.1340 Çarşamba, D:II, C:8: İ:II
19. TBMM Zabıt Ceridesi, Yirmi Beşinci İçtima, 31.3.1340a Pazartesi, D:II, C:8: İ:II
20. TBMM Zabıt Ceridesi, Altmışyedinci İçtima, 1.3.1341 Pazar, D:II, C:15: İ:II
21. TBMM Zabıt Ceridesi, Üçüncü İçtima, 6 Teşrinisani 1926 Cumartesi, D:II, C:27: İ:IV
22. TBMM Zabıt Ceridesi, Altıncı İnikat, 28.XI. 1931 Cumartesi, D:4, C:4: İ:I
23. TBMM Zabıt Ceridesi, Altmış Sekizinci İnikat, 22.VI. 1932 Çarşamba, D:4, C:9: İ:I
24. Akşam (1931). Dahiliye Vekili kaçakçılık hakkında tetkikat yapıyor, 24 Teşrin-i Sânî.
25. Cumhuriyet (1932). İsmet Paşa Dün Akşam Şarka Hareket Etti, 24 Eylül.
26. Fenik, M. F. (1936a). Antakya’da ilk Arap hükümeti nasıl kuruldu? Tan, 18 Ekim.
27. Fenik, M. F. (1936b). Antakya’ya gitmek çok müşkül. Tan, 14 Ekim.
28. Fenik, M. F. (1936c). Antakya ve İskenderun iktisadi işkence altında. Tan, 9 Ekim.
29. Fenik, M. F. (1936d). Kadın çarşafına bürünüp kaçan Arap reisleri. Tan, 20 Ekim.
30. Fenik, M. F. (1936e). Katil anaların öldürdüğü çocuklar. Tan, 8 Ekim.
31. Fenik, M. F. (1937a). Akçakale’de çiğ köfte ve lâhmı acin. Tan, 27 Mart.
32. Fenik, M. F. (1937b). Belki şimdi hayatıma bile kıyacaklardı. Tan, 22 Ocak.
33. Fenik, M. F. (1937c). Bir kaçak merkezi daha: Amude. Tan, 13 Ocak.
34. Fenik, M. F. (1937d). Cenup hududu hain, sinsi bir huduttur; burada rüzgârlar bile kaçakçılık yapabilir. Tan, 1 Ocak.
35. Fenik, M. F. (1937e). Hudut boyundaki bütün pazarların umumi bir tablosu. Tan, 17 Ocak.
36. Fenik, M. F. (1937f). Kaçakçı aynı zamanda bir casustur! Tan, 12 Ocak.
37. Fenik, M. F. (1937g). Küçük Cercif köyünde nikâh nasıl kıyılır? Tan, 13 Mart.
38. Fenik, M. F. (1937h). Nusaybin’in karşısında Kamışlı kasabası. Tan, 10 Ocak.
39. Fenik, M. F. (1937i). Şehirliden nefret eden köylüler. Tan, 4 Mart.
40. Milliyet (1931). Kaçakçılık Layihası Meclise Verildi, 25 Kânûn-ı sânî.
41. Rıfkı, F. (1931). Kaçakçı vatan düşmanıdır. Hâkimiyeti Milliye, 19 Teşrin-i Sânî.
42. Son Posta (1931). Kaçakçılık Mücadelesi Başlamalı, 23 Teşrin-i Sânî.
43. Ulus, (1937). Cenub hududumuzda kaçakçılıkla savaş iyi neticeler verdi, 17 Temmuz.
44. Yalman, A. E. (1937). 32.000 kişilik ordu. Tan, 8 Mart.
45. Arıkan, Z. (1991). Osmanlı İmparatorluğu’nda ihracı yasak mallar (memnu meta). B. Kütükoğlu (Ed.). Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na armağan İçinde (ss. 279–306). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi.
46. Genç, M. (2012). Yed-i vahid. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt: 43) İçinde (ss. 378–383. Türkiye Diyanet Vakfı.
47. Gözcü, A. & Çakmak, F. (2019). Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’nin güney sınırında gerçekleştirilen kaçakçılık faaliyetleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(3), 683–714.
48. İnalcık, H. (2012). İmtiyaz. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (Cilt: 22) İçinde. (ss. 245–252). Türkiye Diyanet Vakfı.
49. İnuğur, M. N. (1992). Türk basın tarihi. Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
50. Kütükoğlu, M. S. (1988). Ahidnâme. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (Cilt: 1) İçinde (ss. 536–540). Türkiye Diyanet Vakfı.
51. Öğüt, T. (2011). Milli sınırların oluşumu sürecinde Güneydoğu Anadolu’da kaçakçılık ekonomisi. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 31(2), 91–122.
52. Schmidinger, T. (2015). Westarmenien in Kurdistan: Überleben und Exil armenischer Gemeinden in Kurdistan hundert Jahre nach dem Genozid. F. Hennerbichler, C. Osztovics, M. Six-Hohenbalken & T. Schmidinger (Ed.). In 100 Jahre Völkermord an Armenierinnen und die Kurdinnen (pp. 135–182). Caesarpress.
53. Türkmen, İ. (2019). The Times gazetesine göre Hatay’ın anavatana katılması (1938–1939). Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(3), 351–363.
54. Traité turco-syrien d’amitié et de bon voisinage. (1926). Imp. Française L. Mourkides.
55. Yalman, A. E. (1997). Yakın tarihte gördüklerim ve geçirdiklerim, (Cilt: 2). Pera Turizm ve Ticaret A.Ş. Yayını.