Topal Molla Ayaklanmasının (1920-1925) Tarih Yazımında Üç Perspektif: Saray Söylemi, Batılı Yaklaşımlar ve Türk Sözlü Anlatıları

Öz

Bu makale, Afganistan’ın Host vilayetinde gerçekleşen Topal Molla ayaklanması ve bu ayaklanmanın üç farklı anlatımı üzerinde karşılaştırmalı bir inceleme sunmaktadır. Amanullah Han döneminin resmi tarih yazımında “İngiltere’nin casusu” olarak tanıtılan bu şahsiyet, Batılı kaynaklar ve Britanya belgelerinde “gelenekçi ve dindar bir lider” olarak betimlenmektedir. Türkiye’de yaygın olan sözlü anlatımlarda ise, Topal Molla, Amanullah Han’ın monarşisini devirmekle görevli bir “İngiliz istihbarat ajanı” olarak sunulmaktadır. Bu çalışma, üç anlatının da söylem analizini yaparak göstermektedir ki saray anlatısı, büyük ölçüde güvenilir belgelere değil, devletin güvenlik söylemine dayanmakta ve Topal Molla ayaklanmasının bastırılmasını meşrulaştırma amacı taşımaktadır. Batılı anlatı ise, Afganistan’ın doğu bölgelerinin kültürel ve dini dokusuna odaklanarak, Topal Molla’yı, merkezi hükümetin seküler ve aceleci reformlarına karşı kabilevi geleneklerin sesi olarak görmektedir. Üçüncü anlatı olan Türk sözlü anlatımı ise diğer iki anlatının aksine tarihsel belgelerden yoksundur; daha çok efsanevi, siyasallaşmış ve çağdaş Türkiye’nin anti-sömürgeci zihniyetinden etkilenmiştir. Tarihsel ve sosyolojik veriler ışığında makale şu sonuca varmaktadır: Topal Molla, ne bir hain ne de yabancı bir ajandı; aksine, Afaghena (Peştun) toplumunun dini ve kabilesel yapılarının temsilcisiydi ve bu yapılar, devlet inşası ve modernleşme süreciyle çatışma halindeydi. Sonuç itibariyle, Topal Molla figürünün tekil bir kimlikten ziyade, farklı siyasi yaklaşımlara sahip aktörler tarafından kurgulanan işlevsel bir temsil olduğu düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Topal Molla
• Amanullah Han
• Host Ayaklanması
• Saray Anlatısı
• Batılı Anlatı
• Afganistan Tarihi

Three Perspectives in the Historiography of the Topal Molla Rebellion (1920–1925): Court Discourses, Western Approaches, and Turkish Oral Traditions

Öz

This article offers a comparative examination of the Topal Molla rebellion, which took place in Afghanistan’s Khost province, and the three distinct narratives constructed around it. Official historiography of the Amanullah Khan government portrays him as a "British spy," Western sources and British archives recognize him as a "traditionalist and religious leader," while prevalent oral narratives in Turkey depict him as an "English intelligence agent" aiming to overthrow the Amanullah monarchy. This study analyzes the discourse of all three narratives, revealing that the court discourse, rather than relying on authentic documents, reflects the state's security discourse used to legitimize the suppression of Mullah Lang's uprising. In contrast, the Western narrative, grounded in the cultural and religious contexts of eastern Afghanistan, views Mullah Lang as the voice of tribal tradition opposing the central government's hasty and secular reforms. The third narrative-Turkish oral tradition-lacks historical documentation and is characterized by myth-making, politicization, and influence from contemporary Turkish anti-colonial sentiments. Based on historical and sociological data, this article concludes that Mullah Lang was neither a traitor nor a foreign agent, but a representative of Afaghena (Pashtuns) religious and tribal structures in conflict with state-building and modernization efforts. Consequently, it is argued that the figure of Topal Molla is not a singular historical identity but rather a functional representation constructed by various actors with divergent political perspectives.

Anahtar Kelimeler

• Topal Mullah (the lame mullah)
• Amanullah Khan
• Khost uprising
• palace narrative
• Western narrative
• History of Afghanistan.

Kaynakça

1. Adamak, L. (1998). Revabıt-ı Harici-yi Afganistan Der Nime-yi Evvel-i Karn-ı Bistom (Afganistan’ın Yirminci Yüzyılın İlk Yarısındaki Dış İlişkileri), (Çev. Mohammad Fazel Sahibzada), 2. baskı, Fazl yay., Peşaver–Pakistan. [İngilizceden Farsçaya tercüme edilmiştir].
2. Akhavan, S. (2001). Tarih-i Şifahi-i Afganistan (Afganistan’ın Sözlü Tarihi), İran İslam Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Belge ve Diplomasi Tarihi Merkezi yay., Tahran– İran.
3. Azadi, S. (16 Haziran 2024). Taliban Der Nakş-ı Hacı Seyyid Pir Kermşah; Casus-ı Engilisi Ki Salha Piş Namaz-ı Mescid-i Pul-i Kişti Bud (Taliban’ın Hacı Seyyid Pir Kermşah Rolü: Bir Zamanlar Pul-e-Khishti Camiinde İmam Olan İngiliz Casusu), Paigah Haber Ajansı. https://paigah-news.com/?p=12791 (Erişim tarihi: 20 Temmuz 2025)
4. Barfield, T. J. (2019), Tarih-i Ferheng-i Siyasi-i Afganistan (Afganistan’ın Kültürel ve Siyasal Tarihi), (Çev. Abdullah Mohammedi), İrfan yay., Tahran–İran. [İngilizceden Farsçaya tercüme edilmiştir].
5. Çapanoğlu, A.Kadir. (12 Ocak 2018). “Topal Molla”, Yozgat Gazetesi. https://is.gd/ Vp77Ni (Erişim tarihi: 22 Temmuz 2025)
6. Emen, S. Ç. (7 Kasım 2021). “İbret Vesikası Topal Molla”, https://www.manisadagundem. com/ibret-vesikasi-topal-molla-makale,808.html (Erişim tarihi: 24 Ağustos 2025)
7. Erden, Ö. (2010). “Afganistan’da gerici bir hareket “BEÇÇE-İ SAKA”. Atatürk Dergisi, 4 (1), 2010. https://is.gd/CPfU4n
8. Ewans, M. (2002). Afghanistan: A Short History of Its People and Politics, New York.

9. Farhang, M. S, (2013). Afganistan Der Penc Karn-ı Ahir (Son Beş Asırda Afganistan), Miwand yay., Kabil–Afganistan.
10. Ghobar, G. M. (1988). Afganistan Der Masir-i Tarih (Afganistan Tarihin Seyrinde), Markaz-e Enqelab yay., Tahran–İran.
11. Gül, A.Kemal. (26 Nisan 2022). “Topal Molla Olayı”, https://aydinlarocagi.org/topalmolla-olayi/ (Erişim tarihi: 17 Eylül 2025)
12. Mosbahzade, S. M. B. (2008). Tarih-i Siyasi-yi Muhtasar-i Afganistan (Afganistan’ın Kısa Siyasi Tarihi), Markaz-e Pazhoheshhā-ye Aftab yay., [yayım yeri belirtilmemiş].
13. Murphy, D. (2011). Lawrence of Arabia (Vol. 19). Bloomsbury Publishing. https://is.gd/ y55kY1 (Erişim tarihi: 6 Haziran 2025)
14. Stewart, R. T. (2001). Caraqa-ha-yi Ateş Der Afganistan (Afganistan’da Alevlenen Kıvılcımlar), (Çev. Yar Mohammad Kohsar Kābuli), Miwand yay., Peşaver– Pakistan. [İngilizceden Farsçaya tercüme edilmiştir].
15. Tanīn, Z. (2005). Afganistan Der Karn-i Bistom (Yirminci Yüzyılda Afganistan), Mohammad Ebrahim Shariat Afghani yay., Tahran–İran.
16. Tarzî, A. (1993). “Efganistan”, İslâm Ansiklopedisi, C.4, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, s.173.
17. Youans, M. (2018). Afghanistan; Mardom ve Siyasat (Afganistan: Halk ve Siyaset), (Çev. Sima Moulai), Qoqnos yay., Tahran–İran.
18. Jonathan L. L. (2018). Afghistan A History From 1260 to the Present, published by Rektion Books lTD. Printed and bound in Great Britian, Landan- England.
19. Moradi, M. (23 Ocak 2023). Macara-yı Casus-ı Engilisi Ki Der Kandahar Pişnamaz Şod (Kandahar’da İmam Olan İngiliz Casusunun Hikayesi), Homayoun Sitesi. https:// tinyurl.com/2d533kej (Erişim tarihi: 10 Eylül 2025)