Totaliter Sistem ve Bölgesel Toplum: İkinci Dünya Savaşı Öncesinde Güney Kazakistan'da Siyasi- İktisadi Gelişmeler ve Toplumsal Çalkantılar

Öz

Bu çalışmada, İkinci Dünya Savaşı öncesinde, Güney Kazakistan özelinde Sovyet iktidarının Kazakistan'daki uygulamalarını sonuçları ile incelenmektedir. 1920-1930’lu yıllarda bölgede yaşanan siyasi ve toplumsal çalkantılar, halkın üstesinden gelmek zorunda kaldığı iktisadi zorluklar, Kazakistan arşiv kaynakları ve konu üzerine yapılan bilimsel araştırmalara dayanılarak elde edilen veriler ışığında, karşılaştırılmalı olarak ele alınmıştır. Konu üzerinde yoğun çalışmaların sürdüğü Kazakistan tarihçiliğindeki farklı yaklaşımlar bu kapsamda değerlendirilmiştir. Ayrıca 20. yüzyıl ilk çeyreğinde Kazakistan’ın merkezi konumunda olan bu bölgenin, siyasi, iktisadi ve toplumsal durumu, farklı boyutlarıyla ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda, Sovyet tarım politikalarının Kazak toplumunun geleneksel göçebe ve yarı göçebe ekonomisi üzerindeki olumsuz etkilerinin anlaşılması önemlidir. Buna bağlı olarak süreç içinde ortaya çıkan toplumsal karışıklıklar ve demografik yıkıma da değinilmiştir. Yine, özellikle kıtlık ve nüfustaki keskin düşüş üzerinde de durulmaktadır. Konu kapsamında, müsadere ve kollektifleştirme uygulamalarının ekonomik verimsizliği ve toplumdaki tabakalaşmayı derinleştirmesi, somut örneklerle ortaya konması amaçlanmaktadır. Bu çerçevede, Sovyet yetkililerinin şiddet içeren siyasetine karşı en büyük direnişlerden biri olan Sozak ayaklanması ele alınmakta, olayların dini, ulusal ve sosyal niteliği incelenmektedir. Ayaklanmanın nedenleri, gelişimi ve tarihi önemi, arşiv belgeleri ve bilimsel araştırmalar temelinde değerlendirilmektedir. Ayrıca, Stalin’in Büyük terör döneminin masum kurbanlarının çektiği acılar, Kazak aydınlarının ve aile üyelerinin talihsiz yazgısı, özellikle ALJİR kampındaki kadınların zorlu yaşam koşulları, gerçek verilerle gösterilmek istenmiştir. Aynı zamanda, totaliter sistemin insan haklarını ağır bir şekilde ihlal eden uygulamalarının toplumun kültürel ve ruhi gelişiminde günümüze kadar süren olumsuz etkisi ortaya konmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Güney Kazakistan
• Kolektifleştirme
• Sozak Ayaklanması
• Büyük Terör
• Aljir

TOTALITARIAN SYSTEM AND REGIONAL SOCIETY: POLITICAL AND ECONOMIC DEVELOPMENTS, SOCIAL TURMOIL AND RESISTANCE MOVEMENTS IN SOUTHERN KAZAKHSTAN BEFORE WORLD WAR II

Öz

This study examines the consequences of Soviet rule in Kazakhstan, specifically in Southern Kazakhstan, before World War II. The economic difficulties, political and social upheavals faced during the 1920s and 1930s are analyzed comparatively, drawing primarily on Kazakh archival sources and scholarly research on the subject. Different approaches within Kazakh historiography are also considered. The study attempts to present the political, economic, and social conditions of this central region of Kazakhstan in the first quarter of the 20th century from various perspectives. In this context, understanding the negative impact of Soviet agrarian policies on the traditional nomadic and semi-nomadic economy of Kazakh society is crucial. The resulting social unrest and demographic devastation are discussed, with particular emphasis on famine and the sharp decline in population. The study also aims to demonstrate, with concrete examples, the economic inefficiencies and the deepening of social stratification caused by confiscation and collectivization practices. Within this framework, the Sozak uprising, one of the greatest resistances against the violent policies of the Soviet authorities, is examined, and its religious, national, and social nature is investigated. The causes, development, and historical significance of the uprising are evaluated based on archival documents and scholarly research. Furthermore, the suffering of innocent victims of Stalin's Great Terror, the unfortunate fate of Kazakh intellectuals and their family members, and especially the harsh living conditions of women in the ALJİR camps, are presented with factual data. At the same time, the negative impact of the totalitarian system's severe human rights violations on the cultural and spiritual development of society, which continues to this day, is revealed.

Anahtar Kelimeler

• Southern Kazakhstan
• Collectivization
• Sozak Uprising
• Great Terror
• ALJİR
• National Intellectuals.

Kaynakça

1. Абылхожин Ж. (1997). Очерки социально-экономической истории Казахстана. ХХ век Алматы: Университет «Туран». Abdiraiymova, A. S. & Sarsenbayev, A. B. (2019). Problems Of Perıodızatıon Of The Hıstory Of Independent Kazakhstan, Отан тарихы, №3 (87), 2019, s. 45-57.
2. Çetin, N. (2023). Filipp İ. Goloşyokin’in Kazakistan’da “Küçük Ekim” fikrinin uygulanması ve kolektifleştirme politikası (1925-1933). İRTAD, Sayı: 10, Haziran 2023, s. 28- 43.
3. Gündoğdu, A. (2021). Türkiye ve Kazakistan’da Ortak Tarihin Uluslaşma Sürecine Etkisi. Türkiye- Kazakistan İlişkileri. H. Acar (ed), Ankara: Nobel Yayınları.
4. Ибраева, А.Г. & Темирханова, А.С. & Кабдушев, Б.Ж. (2023). Алаш Зиялылары Және Байлардың Шаруашылығын Тәркілеу Мәселелері (Солтүстік Қазақстан Өңірі Мысалында) , Asian Journal «Steppe Panorama»: Том 10 № 2.
5. Исабек Б.Қ. (2009). Саяси қуғын-сүргінге ұшыраған қазақ әйелдерінің тағдыры (ХХ ғасырдың 20-30 жылдары). Білім беру жүйесіндегі гуманитарлыққоғамдық ғылымдардың өзекті мәселелері атты халықаралық ғылымитәжірибелік конференция материалдары. Алматы.
6. Ianniello, P., & Bashenova, A. (2024). Letters from ALZHIR. Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University, Historical Sciences, Philosophy, Religion Series, 148(3), 56-74.
7. Карина, Е.Т. (Ed.). (2022). Конфискация байских хозяйств в Казахстане на рубеже 20-30-х гг. ХХ в. Монография. Астана.
8. Қозыбаев М.К. (1992). Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы: Қазақ университеті.

9. Омарбеков Т. (2001). ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері: көм. оқу құр. Алматы:Қазақпарат.
10. Омарбеков Т. (1997). 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті: Көмекші оқу құралы. Алматы: Санат.
11. Смағұлова, С. (2017). Кеңестік реформалар және халық наразылығы. Отан тарихы, №3, 44-46бб.
12. Teğin, E. (2023). SSCB’de Büyük Terör ve Türk Dünyasına Etkileri. Ankara: TTK Yayınlar.
13. Teğin, E., (2022). Kazakistan’da 1930-1932 Büyük Kıtlığın Nedenleri: Kasıt Mı, Kaza Mı?. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, vol.4, no.8, 889-908.
14. Teğin, E., (2025). Sovyet Kaynaklarının Ötesi: Alman Diplomatik Raporlarında Kazakistan’da Büyük Kıtlık (1930-1933) Analizi. Belleten-Turk Tarıh Kurumu, vol.89, no.316, 1185-1214.
15. Тұрлыбеков, Ә. (2000). Созақ көтерілісі және оның маңызы. Қазақ тарихы, №2, 2000. -37б
16. Yifu Lin, J. (1990). Collectivization and China’s Agricultural Crisis in 1959-1961. Journal of Political Economy. Volume 98, Number 6, December, 1990. pp. 1228 – 1252.