The Reflection of the Development Process of Perspective and the Concept of Landscape in 18th-Century Turkish Painting in the Works of Halimzade Fethi Efendi

Öz

Since its foundation, the Ottoman Empire has contributed to the development of many arts and artists, and every sultan who reigned tried to provide magnificent works in his own period. In the 18th century, the political structure of the Ottoman Empire has been constantly changing, and these changes affected both the military, social and cultural areas of the state. During this period, a peaceful attitude was displayed towards Europe and good relations were tried to be established. Due to this connection, an interaction occurred in the field of art and Turkish painting has changed. Turkish painting, which reached its most magnificent state in the 16th century Ottoman period, took a different shape with the influence of the West in the 18th century. The sources of this change can be seen as factors such as the close relations established with Europe at that time, the visits of ambassadors, books brought from Europe, and European artists coming to Istanbul and working because they were curious about Ottoman life and clothing. During the evolution process of Turkish art, it has been seen that some artists tried different techniques and innovations, and this changed the classical miniature technique over time. In this sense, it is seen that the artists of the period, Levni, Abdullah Buhari, Ali Üsküdari and Halimzade Fethi Efendi, prepared the miniature for Western painting by bringing innovations. It is highly probable that these artists were influenced by the foreign artists who came to Istanbul and worked in their private workshops at that time. It was seen that the miniature technique, which evolved throughout the 18th century, almost disappeared in the paintings of Halimzade Fethi Efendi at the end of the 18th century and transformed into a Western style painting technique. In this research about these changes, the process of change in perspective and landscape phenomena is revealed throughth examples of the artists’works in the 18th century and the comparison between them with the Halimzade Fethi Efendi’s paintings.

Anahtar Kelimeler

• Miniature
• Perspective
• Landscape
• Enderunlu Fazıl
• Halimzade Fethi Efendi

18. Yüzyıl Türk Resim Sanatında Perspektif ve Manzara Olgusu Gelişme Sürecinin Halimzade Fethi Efendi Resimlerindeki Yansıması

Öz

Osmanlı Devleti kurulduğu günden itibaren birçok sanatın ve sanatçının gelişmesine katkı sağlamış ve tahta geçen her padişah kendi döneminde ihtişamlı eserler yaptırmaya gayret etmiştir. 18.yüzyılda Osmanlı Devleti’nin siyasi yapısı sürekli değişim göstermiş, bu hareketlilik de devletin hem askeri, hem de sosyal ve kültürel alanlarını etkilemiştir. Bu dönem Avrupa’ya karşı barış içinde bir tutum sergilenmiş ve iyi ilişkiler kurulmaya çalışılmıştır. Aradaki bu bağ sebebiyle sanat alanında da bir etkileşim oluşmuş ve Türk resim sanatı değişime uğramıştır. 16.yüzyıl Osmanlı döneminde en ihtişamlı haline ulaşan Türk resim sanatı, 18.yüzyılda batı tesiri ile farklı bir şekil almıştır. Bu değişimin kaynağı olarak; o dönemde Avrupa ile kurulan yakın ilişkiler, elçilerin ziyaretleri, Avrupa’dan getirilen kitaplar, Avrupalı sanatçıların Osmanlı yaşamını ve giyim kuşamını merak ederek İstanbul’a gelip çalışması gibi faktörler görülebilir. Türk sanatının evrimleşme sürecinde bazı sanatçıların farklı teknikler ve yenilikler denedikleri görülmüş, bu da klasik minyatür tekniğini zamanla değiştirmiştir. Bu anlamda dönemin sanatçılarından Levni, Abdullah Buhari, Ali Üsküdari ve Halimzade Fethi Efendi’nin, minyatürü, yenilikler getirerek batı resmine hazırladığı görülmektedir. Bu sanatçıların, o dönem İstanbul’a gelip özel atölyelerinde çalışan yabancı sanatçılardan etkilendiği kuvvetle muhtemeldir. 18.yüzyıl boyunca evrimleşen minyatür tekniğinin, 18.yüzyılın sonlarında Halimzade Fethi Efendi’nin resimlerinde nerdeyse yok olduğu, batı tarzı resim tekniğine dönüştüğü görülmüştür. Bu değişim ile ilgili olan araştırmada sanatçıların 18.yüzyılda yaptığı eserlerden örnekler seçilmiş ve en son Halimzade Fethi Efendi’nin resimleriyle karşılaştırılarak perspektif ve manzara olgularının değişim süreci ortaya çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• minyatür
• perspektif
• manzara
• Enderunlu Fazıl
• Halimzade Fethi Efendi

Etik Beyan

Araştırmanın tüm aşamalarında etik ilkelere ve kurallara uygun hareket edilmiştir.

Kaynakça

1. Akın, K. (2018). Nakkaş Levni ve Vanmour portrelerinin renk ve kompozisyon anlayışı bakımından karşılaştırılması (Tez No: 534169) [Doktora tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü ].YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
2. Akkurt, A. (2015). Cumhuriyet sonrası Türk minyatür sanatının özellikleri sorusu (Tez No: 397414) [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
3. Aktepe, M. M. (1988). Abdülhamid I. Tdv İslam ansiklopedisi (c.1, ss. 213-216). TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulhamid-i
4. Aktepe, M. M. (1989). Ahmed III. Tdv İslam ansiklopedisi (c.2, ss. 34-38). TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/ahmed-iii
5. And, M. (2018). Osmanlı tasvir sanatları 2: çarşı ressamları. Yapı Kredi Yayınları.
6. Apaydın, E. (2011). XVIII. yüzyıl minyatürlerinde kap formları (Levni, Buhari ve Enderuni’nin eserleri üzerine bir inceleme) (Tez No: 286719) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü ]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
7. Arık, R. (1976). Batılılaşma dönemi Anadolu tasvir sanatı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
8. Arık, G. & Karoğlu, A. (2026). Kimlik sorunu ve yeniden inşa sürecinin Türk sanatına yansıması: güncel sanat bağlamında bir okuma. Sanat ve İkonografi Dergisi, 10, 11-19. https://doi.org/10.62425/sidd.1769877

9. Arıkan, İ. (2013). Nevşehirli damat İbrahim paşa’nın hayatı ve devlet adamlığı (Tez No: 345013) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
10. Bağcı, S., Çağman, F., Renda, G., & Tanındı, Z. (2006). Osmanlı resim sanatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. Batur, A. (1985). Batılılaşma döneminde Osmanlı mimarlığı. İçinde Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye ansiklopedisi (4, s. 1038-1039). İletişim Yayınları.
12. Beydilli, K. (2009). Selim III. Tdv İslam ansiklopedisi (c.36, ss. 425-426). TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/selim-iii#1
13. Beydilli, K. (2020). Mustafa III. Tdv İslam ansiklopedisi (c.31, ss. 280-283). TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/mustafa-iii
14. Çok, B. (2021). Osmanlı minyatür sanatının üslup özellikleri. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Studies, 7(13), 120-142. https://doi.org/10.51293/socrates.136
15. Ersoy, A. (1991). 18.yüzyılın minyatürleri ve 19. yüzyılda batı tarzı resme geçiş. İlgi, 25(64), 12–17.
16. Geçen, F. & Kösem, A. (2019). Osmanlı minyatür eserlerinde yer alan manzara tasvirleri içerisindeki mimari öğelerin değerlendirmesi. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 365-374.
17. Gülaçtı, İ. E. (2017). Osmanlı resim sanatı ve propaganda ilişkisi: padişah resimleri ve Şişli atölyesi. Yıldız Journal of Art and Design, 4(1), 29-65.https://izlik.org/JA86EG63JB
18. Kan, N. & Elmas, H. (2024). Resimlerle 18. yüzyılda Osmanlı’da sosyal yaşam. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 155, 208-227.http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.76827
19. İlden, S. (2008, 16-18 Haziran). Sosyo-ekonomik bakımdan Osmanlı dönemi resim faaliyetlerinin gelişimi ve halk resmi. [Bildiri]. MERFES’08 Uluslararası Mermer Heykel Sempozyumu. Afyonkarahisar, Türkiye.https://acikerisim.kastamonu.edu.tr/items/72e0b01c-5f3b-415a-8a58-736613a2c7dd
20. İlden, S. (2011). Levni imzalı insan resimlerinde figür anlayışı. Turkish Studies - International periodical forthe languages, terature and history of Turkish or Turkic, 6(1), 1303-1315. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1785
21. İrepoğlu, G. (1986). Topkapı Sarayı Müzesi hazine kütüphanesindeki batılı kaynaklar üzerine düşünceler. Topkapı Sarayı Müzesi Yıllığı,1, 56-73.
22. İrepoğlu, G. (1999). Levni:nakış,şiir,renk. Kültür Bakanlığı Yayınları.
23. Konak, R. (2010). Minyatür sanatında derinlik anlayışı.Sanat dergisi, 12, 97-102.https://izlik.org/JA72BE36AY
24. Mahi̇r, B. (2017). Osmanlı minyatür sanatı. Kabalcı Yayınevi̇.
25. Okay, Y. (2024). Osmanlı’da özel bir resim mektebi ve nizamnamesi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 81, 307-320. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1483059
26. Ortaylı, İ. (2024). Son imparatorluk Osmanlı. Kronik Kitap.
27. Özcan, A. (2003). Mahmud I. Tdv İslam ansiklopedisi (c.27, ss. 348-352). TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/mahmud-i--osmanli
28. Öztürk, N. (2002). Zenanname - Enderunlu Fazıl (Tez No: 121872) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
29. Palancı, Ç. (2019). 18.yüzyıl Türk minyatür sanatında kadın figürü (Tez No: 569946) [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
30. Renda, G. (1977). Batılılaşma döneminde Türk resim sanatı 1700-1850. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
31. Sarıcaoğlu, F. (2007). Osman III. Tdv İslam ansiklopedisi (c.33, ss. 456-459). TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/osman-iii
32. Temiz, M. (2009). Tezhip sanatında görülen üslupların tarihsel süreç içinde tasnifi (Tez No: 601141) [Yüksek lisans tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi ]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
33. Uzunçarşılı, İ.H. (2023). Osmanlı tarihi: IV.cilt-1.kısım (8. Baskı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
34. Yalçın Wells, Ş. (1999). Buhari minyatürlerinde kadın figürleri (TezNo: 86013) [Sanatta yeterlilik tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitisü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
35. Yetkin, S. K. (1974). İslam ülkelerinde sanat. Cem Yayınevi.
36. Online References
37. Çalışkan, H. (2018). Lale devri sanatçısı Levni ve eserlerindeki kadın tasvirleri. Tarihikadim. https://www.tarihikadim.com/lale-devri-sanatcisi-levni-ve-eserlerindeki-kadin-tasvirleri/adresinden 20 nisan 2025 tarihinde alınmıştır.
38. Image References
39. Image 1. Bağcı, S, F. Çağman, G. Renda ve Z. Tanındı. (2006). Osmanlı resim sanatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
40. Image 2. Bağcı, S, F. Çağman, G. Renda ve Z. Tanındı. (2006). Osmanlı resim sanatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
41. Image 3. Bağcı, S, F. Çağman, G. Renda ve Z. Tanındı. (2006). Osmanlı resim sanatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
42. Image 4. Bağcı, S, F. Çağman, G. Renda ve Z. Tanındı. (2006). Osmanlı resim sanatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
43. Image 5. Bağcı, S, F. Çağman, G. Renda ve Z. Tanındı. (2006). Osmanlı resim sanatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
44. Images 6, 7. And, M. (2018). Osmanlı tasvir sanatları 2: çarşı ressamları. Yapı Kredi Yayınları.
45. Images 8, 9. And, M. (2018). Osmanlı tasvir sanatları 2: çarşı ressamları. Yapı Kredi Yayınları.
46. Image 10. And, M. (2018). Osmanlı tasvir sanatları 2: çarşı ressamları. Yapı Kredi Yayınları.
47. Images 11 and 12. Kan, N., & Elmas, H. (2024). Resimlerle 18. yüzyılda Osmanlı’da sosyal yaşam. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 155, 208-227.
48. Image 13. Gülaçtı, İ. E. (2017). Osmanlı resim sanatı ve propaganda ilişkisi: padişah resimleri ve Şişli atölyesi. Yıldız Journal of Art and Design, 4(1), 29-65.
49. Image 14. Palancı, Ç. (2019). 18.yüzyıl Türk minyatür sanatında kadın figürü (Tez No: 569946) [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
50. Image 15. Palancı, Ç. (2019). 18.yüzyıl Türk minyatür sanatında kadın figürü (Tez No: 569946) [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
51. Image 16. Palancı, Ç. (2019). 18.yüzyıl Türk minyatür sanatında kadın figürü (TezNo: 569946) [Yüksek lisans tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
52. Image 17. Apaydın, E. (2011). XVIII. yüzyıl minyatürlerinde kap formları (Levni, Buhari ve Enderuni’nin eserleri üzerine bir inceleme) (Tez No: 286719) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp