Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi (ATAD), kendisine ulaşan her makaleyi alanında yetkin uzmanların dikkatli okumasından geçirir ve bu okumayı yayın kalitesinin güvencesi sayar. Bu rehber, değerlendirme görevini üstlenen hakemlere sürecin nasıl işlediğini ve kendilerinden nelerin beklendiğini açıklamak üzere hazırlanmıştır.

1. Hakemin Rolü ve  Katkısı

Hakemden istenen, bir metni yalnızca onaylamak ya da reddetmek değil; onu çok yönlü biçimde çözümleyerek gerekçeli bir rapora dönüştürmektir. Bir tarih çalışması değerlendirilirken dört eksen özellikle öne çıkar:

• Yöntem — Çalışmanın, tarih araştırmasının gerektirdiği yöntemsel çerçeveye oturup oturmadığı.
• Kaynaklar — Birincil kaynakların ve arşiv malzemesinin ne ölçüde yerinde seçildiği, nasıl okunup yorumlandığı.
• Özgünlük — Metnin ilgili alandaki güncel çalışmalarla kurduğu bağ ve alana kattığı yeni bilgi ya da bakış.
• Dürüstlük — Araştırmanın etik ölçütlere ve akademik dürüstlük ilkelerine bağlılığı.

2. Değerlendirmeye Başlamadan Önce

Hakemliği kabul etmek, aynı zamanda bu rehberde sıralanan sorumlulukları da üstlenmek anlamına gelir. Sürecin sağlıklı ilerlemesi için birkaç noktaya baştan dikkat edilmesini rica ederiz:

• Raporunuzu sistem üzerinden iki ayrı bölümde iletmeniz beklenir: biri yazara açık görüşlerinizi, diğeri yalnızca editörün göreceği değerlendirmenizi içerir. Yazarla paylaşmak istemediğiniz çekinceleri, editöre özel alana rahatça yazabilirsiniz.
• Değerlendireceğiniz çalışmayla aranızda herhangi bir çıkar ilişkisi (ortak çalışma, kurumsal bağ, kişisel yakınlık vb.) bulunuyorsa, görevi üstlenmeden önce editörü bilgilendiriniz.
• Verilen süre içinde değerlendirmeyi tamamlayamayacağınızı öngörüyorsanız, editörden ek süre isteyebilirsiniz. Bu, yazarın süreçle ilgili doğru biçimde bilgilendirilmesini sağlar.

3. Gizlilik ve Etik 

Değerlendirme süreci, güvene dayanan kapalı bir süreçtir. Bu çerçevede hakemlerden şu ilkelere uymaları beklenir:

• İncelenen metin ve hazırlanan rapor gizlidir; üçüncü kişilerle paylaşılamaz ve değerlendirmeye dışarıdan kimse dâhil edilemez.
• Değerlendirme tamamlandıktan sonra, çalışmanın kopyalarının hakemin kişisel cihazlarından kaldırılması uygun olacaktır.
• Eleştiriler kanıta dayandırılmalı ve metni geliştirmeye yönelik, yapıcı bir dille ifade edilmelidir.
• Raporlar, yazarın akademik emeğini değerlendirmeye odaklanmalı; kişiliğe yönelik ya da incitici ifadelerden kaçınılmalıdır.

4. İncelemede Esas Alınacak Ölçütler

ATAD, yayımladığı her çalışmanın alanına özgün bir katkı sunmasını ve akademik ölçütleri eksiksiz karşılamasını önemser. Hakemlerin incelemelerinde aşağıdaki başlıkları göz önünde bulundurmaları beklenir.

Katkı ve özgünlük. Çalışmanın ileri sürdüğü araştırma sorusu açıkça ortaya konmuş mu? Ele alınan konu daha önce incelenmemiş bir alana mı ait, yoksa bilinen bir meseleye yeni bir yorum mu getiriyor? Girişte vaat edilen soruya, metnin sonunda tatmin edici bir yanıt veriliyor mu? Bu noktalar, çalışmanın literatüre sağladığı katkının önemini belirler.

Yöntem ve kurgu. Seçilen araştırma yönteminin çalışmanın amacına uygun, tutarlı ve güvenilir olup olmadığı gözden geçirilmelidir. Metnin mantıksal örgüsü sağlam mı, argümanlar birbirini tutarlı biçimde destekliyor mu?

Literatür ve kavramsal çerçeve. Yazarın, çalışmasını mevcut araştırmaların içine yerleştirip yerleştiremediği ve kullandığı kuramsal kavramları açıkça tanımlayıp tanımlamadığı değerlendirilmelidir. Başvurulan kaynakların güncelliği ve doğruluğu da bu kapsamda ele alınır.

Dil, anlatım ve kaynak gösterimi. Metnin akademik yazım ölçütlerine uygunluğu, akıcılığı ve terim kullanımındaki isabeti incelenmelidir. Ayrıca tüm alıntıların doğru biçimde atıflandığı, kaynakların yeterli ve usulüne uygun gösterildiği denetlenmelidir.

Yayımlanabilirlik kararı. Hakem, çalışmayı tarafsız biçimde değerlendirmeli ve gerektiğinde reddetme yönünde görüş bildirmekten kaçınmamalıdır. Ölçütleri karşılamayan çalışmalar hakkında açık ve gerekçeli bir tutum almak, derginin bilimsel düzeyini korumanın temel yollarından biridir.