A Parthian Table Amphora from the Mardin Museum

Öz

This article presents in detail an amphora acquired by purchase for the Mardin Museum collection, situating this specimen typologically and chronologically within the group of Parthian table amphorae and, more broadly, Mesopotamian-type amphorae. It also discusses the possible region of production. As far as current knowledge is concerned, this unique amphora from the Mardin Museum has no parallels documented to date in archaeological excavations and surface surveys in southeastern Turkey and thus constitutes a new typological datum for the archaeology of Southeastern Anatolia. However, it must also be emphasised that this situation may partly result from the still limited research on this amphora group in the region and from the fact that published data on comparable specimens often do not describe their formal characteristics in sufficient detail; the methodological difficulties that this entails for typological comparison are likewise discussed in the paper. The scope of the study comprises a single unglazed specimen from Mardin, defined by formal and decorative features such as an outwardly everted rim, a long concave neck, a swollen body, a low ring base, a horizontal relief band at the neck-shoulder junction, and a sharply profiled zigzag ornament between the shoulder and the body, together with the published comparative data on finds of this type from Mesopotamia, and especially from northern Mesopotamia. Methodologically, the article employs detailed metrical and formal analysis of the amphora, a typological and decoration-based description, and a comparative evaluation against the corpus of Mesopotamian-type amphorae. Within this framework, the rounded body profile of the Mardin specimen is discussed in terms of its possible affinities with parallels from northern Mesopotamia; based on its form, decoration, and surface.

Anahtar Kelimeler

• Mardin Museum
• Table Amphora
• Parthian Period
• Zigzag Decoration
• Mesopotamia

Mardin Müzesi’nden Bir Parth Masa Amphorası

Öz

Bu makalenin amacı, Mardin Müzesi envanterine satın alma yoluyla dâhil edilmiş bir adet amphorayı ayrıntılı biçimde tanıtmak, söz konusu örneği Parth masa amphoraları ve genel olarak Mezopotamya tipi amphoralar grubu içinde tipolojik ve kronolojik bakımdan konumlandırmak ve olası üretim coğrafyasını tartışmaktır. Mardin Müzesi’ndeki bu tekil amphora, mevcut bilgiler ışığında Türkiye’nin güneydoğusundaki arkeolojik kazı ve yüzey araştırmalarında şimdiye dek belgelenmiş bir form değildir; bu yönüyle Güneydoğu Anadolu arkeolojisi açısından yeni bir tipolojik veri niteliği taşımaktadır. Bununla birlikte, bu durumun bölgede söz konusu amphora grubuna yönelik çalışmaların hâlen sınırlı olmasından ve benzer örnekler için yayımlanmış verilerin form özelliklerini çoğu zaman ayrıntılı biçimde yansıtmamasından da kaynaklanabileceği; bu bağlamda tipolojik karşılaştırmaların taşıdığı güçlüklerin de makale kapsamında ayrıca tartışıldığı vurgulanmalıdır. Çalışmanın kapsamını, dışa çekik ağız, uzun ve içbükey boyun, şişkin gövde, alçak halka kaide, boyun-omuz geçişinde yatay kabartma ve omuz-gövde arasında keskin hatlı zikzak bezeme gibi form ve süsleme özellikleriyle tanımlanan, sırsız yüzeyli tek bir Mardin örneği ile bu tipe ait Mezopotamya, özellikle de Kuzey Mezopotamya buluntularına ilişkin yayımlanmış karşılaştırmalı veriler oluşturmaktadır. Yöntem olarak amphoranın ayrıntılı ölçü ve form analizi, tipolojik ve bezeme temelli betimlemesi ile Mezopotamya tipi amphoralar literatürü üzerinden karşılaştırmalı değerlendirme benimsenmiştir. Bu çerçevede Mardin örneğinin yuvarlak gövde profili, Kuzey Mezopotamya’daki paralellerle olası ilişkisi bakımından tartışılmakta; form, bezeme ve yüzey özelliklerine dayanılarak Mardin Müzesi’ndeki Parth masa amphorası MÖ 2. yüzyıl ortalarından MS 3. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mardin Müzesi
• Masa Amphorası
• Parth Dönemi
• Zikzak Bezeme
• Mezopotamya

Kaynakça

1. Adams, R. McC. (1965). Land behind Baghdad: A history of settlement on the Diyala Plains. The University of Chicago Press. Adams, R. McC. (1970). Tell Abū Sarīfa: A Sassanian – Islamic ceramic sequence from south central Iraq. Ars Orientalis, 8, 87-119. https://www.jstor.org/stable/4629254
2. İ. Akkaş, (2023). Parion’dan bir grup özel masa amphorası. Seleucia, XIII, 101-120. https://dergipark.org.tr/tr/pub/seleucia/issue/77847/1309272
3. Boucharlat, R. (1987). Les niveaux post-achéménides à Suse, secteur Nord: Fouilles de l’apadana- est et de la Ville Royale quest (1973-1978). Cahiers de la DAFI, 15, 145-312.
4. Boucharlat, R., & Mouton, M. (1993). Mleiha (3e s. avant J.-C. – 1er/2e s. apres J.-C.). In U. Finkbeiner (Ed.), Materialien zur archäologie der seleukiden-partherziet im südlichen Babylonien und im golfgebiet: Ergebnisse der symposien 1987 und 1989 in blubeuren (pp. 219-249). Wasmuth.
5. Day, F. E. (1940). Mesopotamian pottery: Parthian, sassanian and early islamic [Unpublished doctoral dissertation]. University of Michigan.
6. Debevoise, N. C. (1930). The pottery of the Parthians. Bulletin of the Art Institute of Chicago, 24(6), 77-78. https://www.jstor.org/stable/4103350
7. Debevoise, N. C. (1934). Parthian pottery. University of Michigan Press.
8. de Miroschedji, P. (1987). Fouilles du chantier Ville Royale II à Suse: 1975-1977: II. Niveaux d’époques achéménide, séleucide, parthe et islamique. Cahiers de la DAFI, 15, 11-143.

9. Dorna-Metzger, F. (1996). Hellenistic and parthian-roman pottery from the upper Khabur survey: A preliminary study. In K. Bartl & S.R. Hauser (Eds.), Continuity and change in northern mesopotamia from the hellenistic to the early islamic period: Proceedings of a colloquium held at the seminar für vorderasiatische altertumskunde, Freie Universität Berlin, 6th–9th April 1994 (pp. 363-375). Berliner Beiträge zum Vorderen.
10. Ergürer, H. E., & Ergürer, H. (2021). Mardin Mor Yakup Kilisesi’nden ele geçen seramikler. M. A. Yılmaz, M. Işıklı, & B. Can (Eds.). Anadolu arkeolojisiyle harmanlanmış bir ömür: Mehmet Karaosmanoğlu’na armağan içinde (ss. 309-334). Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
11. Finkbeiner, U. (1991a). Keramik der seleukidischen und parthischen zeit aus den grabungen in Uruk-Warka I. teil: Bit akitu, bit res, eanna, irigal, J 18, K 18, frehat en-nufegi und oberfläche. Baghdader Mitteilungen, 22, 537-637, Taf. 66-69.
12. Finkbeiner, U. (1991b). Uruk, kampagne 35-37, 1982-1984: Die archäologische oberflächenuntersuchung (survey). Philipp von Zabern.
13. Gavagnin, K., Iamoni, M., & Palermo, R. (2016). The land of Nineveh archaeological project: The ceramic repertoire from the early pottery neolithic to the sasanian period. Bulletin of the American Schools of Oriental Research (BASOR), 375, 119-169. https://doi.org/10.5615/bullamerschoorie.375.0119
14. Gibson, McG. (1972). The city and area of Kish. H. Field (Ed.), Field Research Projects.
15. Greene, K. (2007). Late hellenistic and early roman invention and innovation: The case of lead-glazed pottery. American Journal of Archaeology, 111(4), 653-671. https://doi.org/10.3764/aja.111.4.653
16. Haerinck, E. (1980). Les tombes et les objets du sondage sur l’enceinte de Abu Habbah. In L. de Meyer (Ed.), Tell ed-der (III): Sounding at Abu Habbah (Sippar) (pp. 53-79). Peeters.
17. Haerinck, E. (1983). La céramique en Iran pendant La période parthe (ca. 250 av. J.C. á ca. 225 aprés J.C.): Typologie, vhronologie and distribution. Iranica Antiqua.
18. Haerinck, E., Phillips, C.S., Potts, D.T. & Stevens, K.G. (1993). Ed-Dur, Umm al-Qaiwain (U.A.E.). In U. Finkbeiner (Ed.),
19. Materialien zur archäologie der seleukiden- und partherzeit im südlichen babylonien und im golfgebiet (pp. 183-193). Ernst Wasmuth Verlag.
20. Hannestad, L. (1983a). Ikaros – the hellenistic settlements vol. 2:1: The hellenistic pottery. Jutland Archaeological Society Publications.
21. Hannestad, L. (1983b). Ikaros – the hellenistic settlements vol. 2:2: The hellenistic pottery catalogue and plates. Jutland Archaeological Society Publications.
22. Hill, D. V. (2006). The Materials and technology of glazed ceramics from the Deh Luran plain, southwestern Iran: A study in innovation. John and Erica Hedges.
23. Hill, D.V., Speakman, R. J., Glascock, M. D. & Neff, H. (2007). The technology of mesopotamian ceramic glazes. In M. D. Glascock, R. J. Speakman & R. S. Popelka-Filcoff (Eds.), Archaeological chemistry: Analytical techniques and archaeological interpretation (pp. 422-446). American Chemical Society.
24. İbrahim, J. K. (1986). Pre-islamic settlement in Jazirah. Republic of Iraq, Ministry of Culture & Information, State Organization of Antiquities & Heritage.
25. Laubenheimer, F. (2013). Les amphores. In A. Schmidt-Colinet & W. Al-As’ad (Ed.), Palmyras reichtum durch weltweiten handel: Archäologische untersuchungen im bereich der hellenistischen stadt, band 2 (pp. 93-105). Verlag Holzhausen GmbH.
26. Lecomte, O. (1987). Un problème d’interprétation: l’E.Babbar de Larsa aux époques hellénistique et séleuco-parthe, approches archéologique, économique et cultuelle. In J. L. Huot (Ed.), Larsa (10e campagne, 1983) et ‘Oueili (4e campagne, 1983): Rapport préliminaire (pp. 225-246). Éditions Recherche sur les civilisations.
27. Matheson, S. B. (1992). The tenth season at Dura-Europos 1936-1937. Syria, 69(1-2), 121-140. https://doi.org/10.3406/syria.1992.7267
28. Menteşe, D. H. (2023). Sikke ve arkeolojik buluntular ışığında dicle vadisinde parth-sassani-roma varlığı (MÖ 3. yüzyıldan Roma’nın Mezopotamya’dan çekildiği tarihe kadar) (Yayın No: 838197) [Yayımlanmamış doktora tezi, Batman Üniversitesi -Batman]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
29. Oates, D. & Oates, J. (1958). Nimrud 1957: The hellenistic settlement. Iraq, XX (2), 114-157. https://doi.org/10.2307/4199637
30. Oates, D. & Oates, J. (1959). Ain Sinu: A roman frontier post in northern Iraq. Iraq, XXI(2), 207-242. https://doi.org/10.2307/4199660
31. Oates, J. (2005). Studies in the ancient history of northern Iraq. Cambridge University Press.
32. Overlaet, B. (2019). Wine for the afterlife – tombs and burial practices at Mleiha in SE-Arabia. Meded. Zitt. K. Acad. Overzeese Wet. Bull. Séanc. Acad. R. Sci. Outre-Mer 65/2, 147-168. http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.5797989
33. Starr, R. F. S. (1939). Nuzi: Report on the excavations at Yorgan Tepa near Kirkuk, Iraq, conducted by Harvard University in conjunction with the American Schools of Oriental Research and the University Museum of Philadelphia, 1927-1931. Harvard University Press.
34. Strelkoff, A. (1935). Eine parthische amphora in Moskou. Archäologischer Anzeiger, 50, 58-70.
35. Strommenger, E. (1967). Gefässe aus Uruk von der neubabylonischen zeit bis zu den sasaniden. Ausgrabungen der deutschen forschungsgemeinschaft in Uruk-Warka, band 7. Gebr. Mann Verlag.
36. Thompson, H. A. (1934). Two centuries of hellenistic pottery, Hesperia, 3, 59-88. https://doi.org/10.2307/146611
37. Toll, N. P. (1943). The excavations at Dura-Europos: Final report IV, part I, fascicle I, the green glazed pottery. Yale University Press.
38. Tosun, M. (2020). Dara (Anastasiopolis) roma ve geç antik dönem (parth-sasani) seramikleri (Yayın No: 632392) [Yayımlanmamış doktora tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi -İstanbul]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
39. Valtz, E. (1988). Trench on the east side of the archives square – Seleucia 13th season. Mesopotamia: Rivista di Archeologia, Epigrafia e Storia Orientale Antica, XXIII, 19-30.
40. Venco-Ricciardi, R. (1970-1971). Sasanian pottery from Tell Mahuz (north mesopotamia). Mesopotamia: Rivista di Archeologia, Epigrafia e Storia Orientale Antica, V-VI, 427-470.
41. Vincent, B., Jacqueline, G., & Jean-Francois, S. (1990). Apostilles en marge de la céramique des états IV et V de la forteresse.
42. In Y. Calvet, & J. Gachet (Ed.), Failaka, fouilles françaises 1986-1988 (pp. 241-284). Maison de l’Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux.
43. Wilkinson, T. J., & Tucker, D. J. (1995). Settlement development in the north Jazira, Iraq: A study of the archaeological landscape. Published for the British School of Archaeology in Iraq and the Department of Antiquities & Heritage, Baghdad, by Aris & Phillips.
44. Wood, J. R., & Greenacre, M. (2021). Making the most of expert knowledge to analyse archaeological data: A case study on parthian and sasanian glazed pottery. Archaeological and Anthropological Sciences, 13(7), 1-14. https://doi.org/10.1007/s12520-021-01341-0. https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1915-1218-1 (Erişim Tarihi: 17/07/2025).