Türkiye ile Türk Devletleri Arasında Askerî, Güvenlik ve Savunma Sanayii Alanındaki İş Birlikleri: Anlaşma ve Protokoller (1992-2025)

Öz

Soğuk Savaş’ın sona ermesiyle birlikte bağımsızlıklarını kazanan Türk devletleri ile Türkiye Cumhuriyeti arasında kısa sürede diplomatik ilişkiler kurulmuş; pek çok alanda olduğu gibi askerî ve güvenlik konularında da iş birlikleri tesis edilmiştir. Türk Cumhuriyetleri açısından millî orduların teşkil edilmesi, askerî eğitim sistemlerinin geliştirilmesi, teknik ve savunma kapasitelerinin artırılmasında Türkiye ile yapılacak iş birliği önemli görülmüştür. Türkiye ise tarihî bağlara sahip olduğu Orta Asya coğrafyasında etkinlik sağlamaya yönelik stratejik hedefleri doğrultusunda askerî tecrübe paylaşımının yanı sıra bu ülkelere teknik ve mali destekler vermiş, güvenlik alanındaki ilişkileri geliştirme politikasını benimsemiştir. Nitekim Türk devletleriyle imzalanan askerî iş birliği, askerî eğitim, güvenlik ve savunma sanayii alanındaki anlaşma ve protokoller, ikili ilişkilerin geliştirilmesi ve karşılıklı güvenin artırılmasında belirleyici rol oynamıştır. Bu çalışmada 1992-2025 yılları arasında Türkiye’nin Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan ile söz konusu alanlarda imzaladığı anlaşma, protokol ve mutabakat metinleri incelenmiştir. Araştırmanın amacı, anlaşma metinlerinin kapsam ve içeriklerini tespit etmek, böylece Türk dünyasında askerî ve güvenlik konularındaki iş birliğinin gelişim seyrini ortaya koymaktır. Bu bağlamda köklü bir birikime sahip olan Türk Silahlı Kuvvetlerinin diğer ülke ordularına sağladığı eğitim ve danışmanlık faaliyetleri ile güvenlik ve savunma sanayii alanındaki iş birliklerinin mahiyeti ve hukuki zemininin izah edilmesi hedeflenmiştir. Nitel analiz yöntemiyle ele alınan çalışmanın temel kaynaklarını, başta Resmî Gazete’de yayımlanan anlaşma ve protokol metinleri ile TBMM tutanakları oluşturmaktadır. Ayrıca konuya dair araştırma ve telif eserlerden de istifade edilmiştir. Bu yönüyle askerî iş birliği anlaşmalarını sistematik ve karşılaştırmalı bir çerçevede inceleyen çalışma; söz konusu metinleri, Türkiye ile Türk devletleri arasındaki güvenlik ilişkilerinde ortaya çıkan kurumsal yakınlaşmanın hukuki dayanakları olarak değerlendirerek literatüre özgün katkı sunmayı amaçlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Cumhuriyeti
• Türk Devletleri
• Askerî İş Birliği
• Askerî Eğitim İş Birliği
• Savunma ve Güvenlik
• Savunma Sanayii

Military, Security and Defense Industry Cooperation Between Türkiye and the Turkic States: Agreements and Protocols (1992-2025)

Öz

With the end of the Cold War, diplomatic relations were rapidly established between the Republic of Türkiye and the Turkic states that gained their independence. Shortly thereafter, cooperation was also established in military and security matters, as in many other fields. For the Turkic republics, cooperation with Türkiye was regarded as important in the processes of establishing national armed forces, developing military education systems, and enhancing technical and defense capacities. Türkiye, in line with its strategic objectives of strengthening its role in Central Asia, not only shared its military experience with these countries but also provided technical and financial assistance and adopted a policy aimed at developing security relations. In this respect, the agreements and protocols signed with the Turkic states in the fields of military cooperation, military education, security, and the defense industry played a decisive role in improving bilateral relations and strengthening mutual trust. This study examines the agreements, protocols, and memoranda signed by Türkiye with Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, and Turkmenistan between 1992 and 2025 in the aforementioned fields. The study aims to identify the scope and content of these agreements and thereby reveal the development trajectory of military and security cooperation in the Turkic world. In this context, the study seeks to explain the training and advisory activities carried out by the Turkish Armed Forces for the armed forces of other countries, as well as the nature and legal basis of cooperation in the fields of security and the defense industry. Employing a qualitative analysis method, the study primarily relies on agreements and protocols published in the Official Gazette and the minutes of the Grand National Assembly of Türkiye Relevant scholarly works were also consulted. In this respect, by examining these military cooperation texts through a systematic and comparative framework, the study aims to make an original contribution to the literature by evaluating them as the legal foundations of the institutional convergence emerging in security relations between Türkiye and the Turkic states.

Anahtar Kelimeler

• Republic of Türkiye
• Turkic States
• Military Cooperation
• Military Training Cooperation
• Defense and Security
• Defense Industry

Kaynakça

1. TBMM Tutanağı, Azerbaycan, (1993). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc076/kanuntbmmc076/kanuntbmmc07603903.pdf
2. TBMM Tutanağı, Özbekistan, (1993). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc077/kanuntbmmc077/kanuntbmmc07703928.pdf
3. TBMM Tutanağı, Kazakistan, (1994). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc078/kanuntbmmc078/kanuntbmmc07804015.pdf
4. TBMM Tutanağı, Kırgızistan, (1994). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc078/kanuntbmmc078/kanuntbmmc07804014.pdf
5. TBMM Tutanağı, Azerbaycan, (1999). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d21/c030/tbmm21030075ss0035.pdf
6. Resmî Gazete Akıncı, A., & Akzholova, A. (2020). Türkiye-Kırgızistan ilişkileri: Dünü, bugünü ve yarını. IDEA Studies Journal, 6(23), 716-729. https://doi.org/10.26728/ideas.328 Avdaliani, E. (2026). The Rise of the Organization of Turkic States. Gulf Research Center, 1-5. https://www.grc.net/single-commentary/359
7. Çetin, N., & Yurdugüzel., Ö. (2025), Türk Devletleri Teşkilatı’nın Kuruluş ve Gelişmesinde Türkiye’nin Rolü. Avrasya Etüdleri, (64), 121-160. https://izlik.org/JA65ET94BE
8. Durmuş, M., & Yılmaz, H. (2012). Son Yirmi Yılda Türkiye’nin Orta Asya’ya Yönelik Dış Politikası ve Bölgedeki Faaliyetleri, Ayşegül, A. ve Çiğdem B. (Ed.), (Bağımsızlıklarının Yirminci Yılında Orta Asya Cumhuriyetleri Türk Dili Halklar-Türkiye ile İlişkiler kitabı içinde (s. 485-586). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

9. Hamzaoğlu, H. (2022). Turkey-Uzbekistan relations: strategic cooperation and partnership. International Journal of Social Sciences, 6(2), 313-329. https://doi.org/10.30830/tobider.sayi.11.14
10. Hovsepyan, L. (2010). Military-political aspects of cooperation between Turkey and the Central Asian countries: Overall dynamics of development. Central Asia and the Caucasus, 11(2), 81-87.
11. İbrahimov, R. (2011). Türkiye-Türk Cumhuriyetleri İlişkileri: Dünü, Bugünü, Yarını. Yeni Fikir International Journal of Academic Research and Ideas, 3(7), 64-71. https://izlik.org/JA22LH66BY Kocatepe, Ö. F. (2022). Türk Devletleri Teşkilatı: Politik ve Askerî İş Birliği. Nobel Yayıncılık.
12. Kurtbağ, Ö. (2021). Soğuk Savaş’ın Sonundan Günümüze ABD’nin Türkistan Politikası. Türk Dünyası Araştırmaları, 129(255), 379-404. https://izlik.org/JA48DU42HN Outzen, R. (2023). Security and Military Cooperation Among the Turkic States in the 2020s. Central Asia-Caucasus Analyst, 1-10.
13. Önen, L. (2021). 1990 Sonrası Türkiye ile Azerbaycan Arasındaki Sosyo Kültürel İlişkiler. Ulakbilge, (61), 923-932. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-09-61-10 Öztopal, M. K. (2026). Türkistan’da Rusya ve Çin’e Alternatif Olarak Avrupa Birliği: Fırsatlar ve Zorluklar. Giresun Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 12(1), 17-38. https://doi.org/10.46849/guiibd.1888673
14. Peyrous, S. (2011). Russia-Central Asia: Advances and Shortcomings of The Military Partnership. S. J. Blank (Ed.), Central Asian Security Trends: Views From Europe and Russia kitabı içinde (s. 1-34). ABD: U.S. Army War College, Strategic Studies Institute.
15. Simavoryan, A. (2019). Turkey’s Military-Technical Cooperation With the Turkic Nations. Orbeli Center, https://orbeli.am/en/post/316/2019-1118/Turkey%E2%80%99s+MilitaryTechnical+Cooperation+With+the+Turkic+Nations Sucu, A. E., Iskandarov, Q. I., Mahmudov, R. B., & Chernov, D. N. (2021), Does Turkey Have a Central Asian Project?. MGIMO Review of International Relations, 14(3), 82-96.
16. Sürücü, C. (2007). Türkiye-Özbekistan İlişkilerinin Üç Evresi. Mustafa, A. (Der.), Türkiye’nin Avrasya Macerası 1989-2006 (Avrasya Üçlemesi II) kitabı içinde (s. 245-367). Nobel Yayınları.
17. SpecialEurasia. (2025). Turkey and the Defence Industry Cooperation Among Turkic States Promoted at the IDEF.
18. Tarçın, U. (2025). Türk Devletleri Teşkilatı’nda Askeri İş Birliği: Stratejik Bir Perspektif. MUTAD, Türk Devletleri Teşkilatı (Dünü, Bugünü, Yarını) Özel Sayısı, e244-267. https://doi.org/10.16985/mtad.1628507
19. Yüce, M. (2022). Orta Asya Türk Cumhuriyetleri ve Türkiye ile İlişkiler. SETA Yayınları.
20. Uslu, N., Uulu, A., M., Nurova, B., & Ruslanova, A. (2024). Bişkek: Kuşak ve Yol Girişimi ve Orta Asya Ülkelerine Etkisi. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, Orta Asya Araştırmaları Merkezi (ORASAM).
21. Weitz, R, (2006). Towards a New Turkey-NATO Partnership in Central Asia. Turkish Policy Quarterly, 5(2), 121-131.
22. Gürler, T. (2015). Azerbaycan-Türkiye İlişkileri (1991-2003): Siyasi, Askerî, Sosyo-Kültürel ve Ekonomik Açıdan. (Tez No: 407278). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
23. Kılıç, H. (2025). Türkiye-Azerbaycan Askerî İşbirliği: Birinci Karabağ Savaşı ve İkinci Karabağ Savaşı (Tez No: 1002336). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Iğdır Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
24. Lek, H. (2023). Türk Devletleri Teşkilatı ve Türkiye-Özbekistan Askerî İşbirliği (Tez No: 865497). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
25. Özalp, G. O. (2015). Avrasya Askeri Statülü Kolluk Kuvvetleri Teşkilatı (TAKM) (Tez No: 407208). [Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
26. Rahmanov, A. (2004). Türkiye-Türkmenistan İlişkileri (Tez No: 147099). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü] YÖK Tez Merkezi.
27. Razak Uulu, D. (2023). XX. Yüzyılda Türkiye-Kırgızistan İlişkileri (Tez No: 814886). [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
28. Ünal, L. (2010). Cumhuriyet Dönemi Türkiye-Kırgızistan İlişkileri (Tez No: 279421). [Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
29. Yusupova, N. (2022). İslam Kerimov Dönemi Özbekistan Cumhuriyeti Dış Politikasının Gelişimi ve Türkiye-Özbekistan İlişkilerine Genel Bakış: 1991-2016 (Tez No: 715925). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü] YÖK Tez Merkezi. Anadolu Ajansı, (2018). Cumhurbaşkanı Erdoğan, Özbekistan’da resmi törenle karşılandı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/cumhurbaskani-erdogan-ozbekistanda-resmi-torenle-karsilandi/1131339 (Erişim tarihi: 29.04.2026)
30. Aslan, M. (2022). Savunma İş ve Güç “Birliği: Türkiye Örneği. Kriter, (6), https://kriterdergi.com/dosya-savunma-ve-guvenlik/savunma-is-ve-guc-birligi-turkiye-ornegi (Erişim tarihi: 23.04.2026) Azernews, (2013). https://www.azernews.az/nation/53730.html (Erişim tarihi: 21.04.2026)
31. Dışişleri Bakanlığı, (1992). Dışişleri Bakanlığı Tarihçesi 1981-2000. https://diad.mfa.gov.tr/diad/tarihce/1992.pdf (Erişim tarihi: 28.04.2026)
32. Dışişleri Bakanlığı, (1993). Dışişleri Bakanlığı Tarihçesi 1981-2000. https://diad.mfa.gov.tr/diad/tarihce/1993.pdf (Erişim tarihi: 28.04.2026)
33. Dışişleri Bakanlığı, (1996). Dışişleri Bakanlığı Tarihçesi 1981-2000. https://diad.mfa.gov.tr/diad/tarihce/1996.pdf (Erişim tarihi: 28.04.2026)
34. Dışişleri Bakanlığı, (2000). Dışişleri Bakanlığı Tarihçesi 1981-2000. https://diad.mfa.gov.tr/diad/tarihce/2000-2.pdf (Erişim tarihi: 28.04.2026)
35. MSB, (2023). Millî Savunma Bakanı Yaşar Güler, Kazakistan Savunma Bakanı Korg. Ruslan Jaksilikov ile Bir Araya Geldi. https://www.msb.gov.tr/SlaytHaber/755deb5061da473aabea557ad33275e2 (Erişim tarihi: 23.04.2026)
36. T.C. Cumhurbaşkanlığı, (2024). Kırgızistan ile İlişkilerimizi Kapsamlı Stratejik Ortaklık Seviyesine Yükselttik. https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/155303/-kirgizistan-ile-iliskilerimizi-kapsamli-stratejik-ortaklik-seviyesine-yukselttik- (Erişim tarihi: 27.04.2026)
37. T.C. Cumhurbaşkanlığı, (2026), Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru’nun ehemmiyeti her geçen gün daha iyi anlaşılıyor. https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/165015/-hazar-gecisli-dogu-bati-orta-koridoru-nun-ehemmiyeti-her-gecen-gun-daha-iyi-anlasiliyor- (Erişim tarihi: 15.05.2026)
38. Türk Devletleri Teşkilatı, (2021). Türk Dünyası 2040 Vizyonu. https://turkicstates.org/u/d/news/5-ek--turk-dunyasi-2040-vizyonu.pdf (Erişim tarihi: 20.04.2026)
39. Yüce, A. (2020). Öncesi ve Sonrasıyla Azerbaycan-Türkiye Stratejik Ortaklık ve Karşılıklı Yardım Anlaşması. https://independent.academia.edu/yuceAhmet (Erişim tarihi: 20.04.2026)