The Establishment and Activities of Samsun Turkish Hearth (1923-1931)

Öz

In the 19th century, the Ottoman Empire underwent political and social transformations driven by the spread of nationalism following the French Revolution. Nationalist movements emerged in various regions of the state under the influence of this ideology. To preserve the country’s integrity, the state implemented policies of Ottomanism and Islamism; however, as these proved insufficient, the ideology of Turkism gained increasing importance. In particular, the climate of liberty that emerged with the declaration of the Second Constitutional Era paved the way for studies on Turkish history, language, and culture, and accelerated the institutionalization of Turkism. During this period, the Turkish Hearths, established in 1912, played a significant role in the development of Turkish nationalism through their cultural and social activities. Although the activities of the Turkish Hearths were disrupted during the National Struggle following the Balkan Wars and World War I, the organization was restructured after the proclamation of the Republic. This study aims to examine the establishment process of the Samsun Turkish Hearth and its activities between 1923 and 1931. The Samsun Turkish Hearth organized conferences, publishing activities, courses, and national holiday celebrations, and carried out various initiatives aimed at public education. Concerns that the Hearths were veering into the political arena and acting like a political party led to discussions regarding their closure; ultimately, with the dissolution of the Turkish Hearths on April 10, 1931, the Samsun Turkish Hearth was also closed, and its assets were transferred to the Republican People’s Party (CHP). The study derives its original value from the fact that no detailed research has previously been conducted on the Samsun Turkish Hearth. The study draws upon State Archives, the Türk Yurdu journal, the minutes of the Turkish Hearths, national and local press, and scholarly works

Anahtar Kelimeler

• Republic
• Nationalism
• Turkism
• Turkish Hearths
• Samsun Turkish Hearth

Samsun Türk Ocağı’nın Kuruluşu ve Faaliyetleri (1923-1931)

Öz

Osmanlı Devleti, XIX. yüzyılda Fransız İhtilali sonrasında yayılan milliyetçilik düşüncesinin etkisiyle siyasal ve toplumsal dönüşümler yaşadı. Milliyetçilik fikrinin etkisiyle devletin farklı bölgelerinde milliyetçi hareketler ortaya çıktı. Devlet, ülkenin bütünlüğünü korumak amacıyla Osmanlıcılık ve İslamcılık politikalarını uyguladı; ancak bu politikaların yeterli olmaması üzerine Türkçülük düşüncesi giderek önem kazandı. Özellikle II. Meşrutiyet’in ilanıyla oluşan özgürlükçü ortam, Türk tarihi, dili ve kültürüne yönelik çalışmaların gelişmesine zemin hazırladı ve Türkçülüğün kurumsallaşma sürecini hızlandırdı. Bu süreçte 1912 yılında kurulan Türk Ocakları, yürüttüğü kültürel ve sosyal faaliyetlerle Türk milliyetçiliğinin gelişiminde etkili oldu. Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı’nın ardından Millî Mücadele döneminde faaliyetleri aksayan Türk Ocakları, Cumhuriyet’in ilanından sonra yeniden teşkilatlandı. Bu çalışmanın amacı, Samsun Türk Ocağının kuruluş sürecini ve 1923-1931 yılları arasındaki faaliyetlerini ortaya koymaktır. Samsun Türk Ocağı; konferanslar, yayın faaliyetleri, kurslar ve millî bayram kutlamaları düzenledi; halkın eğitimine yönelik çeşitli çalışmalar gerçekleştirdi. Ocakların siyasal alana yöneldiği ve bir siyasi parti gibi hareket ettiği düşüncesinden ötürü kapatılması gündeme gelmiş ve nihayetinde Türk Ocaklarının 10 Nisan 1931’de feshedilmesiyle Samsun Türk Ocağı da kapatılarak mal varlığı Cumhuriyet Halk Partisi’ne (CHP) devredildi. Çalışmanın özgün değerini ise Samsun Türk Ocağı ile ilgili detaylı bir çalışmanın yapılmamış olması oluşturmaktadır. Araştırmada Devlet Arşivleri, Türk Yurdu dergisi, Türk Ocakları Zabıtları, ulusal ve yerel basın ile telif eserlerden istifade edilmiştir

Anahtar Kelimeler

• Cumhuriyet
• Milliyetçilik
• Türkçülük
• Türk Ocakları
• Samsun Türk Ocağı

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. BCA, 030.18.1.1.12.58.16.
3. BCA, 030-11-1-0, 285.8.12.
4. BCA, 030.18.1.1.13.26.4.
5. BCA, 030.10.117.816.26.
6. BCA, 110.9.1.11.23.0.108.
7. BCA, 110.9.1.10.315.0.85.
8. BCA, 110.9.1.10.234.0.52.

9. BCA, 180.9.51.261.24.
10. BCA, 180.9.52.263.11.
11. BCA, 180.9.103.504.24.
12. BCA, 030.10.2.9.23.
13. Cumhuriyet, (1931, 11 Nisan).
14. Haber, (1925, 4 Mart).
15. Haber, (1925, 8 Nisan).
16. Hâkimiyeti Milliye, (1929, 16 Temmuz).
17. Hâkimiyeti Milliye, (1930, 26 Kasım).
18. Hâkimiyeti Milliye, (1931, 21 Mart).
19. Milliyet, (1931, 11 Nisan).
20. Milliyet, (1930, 27 Kasım).
21. Samsun, (1928, 13 Şubat).
22. Samsun, (1927, 17 Temmuz).
23. Samsun, (1927, 21 Haziran).
24. Samsun, (1927, 21 Haziran).
25. Samsun, (1927, 25 Ocak).
26. Samsun, (1927, 5 Haziran).
27. Akçiçek, E., & Karayaman. M (2007). Atatürk’ün Türk Ocakları’nın ziyareti ve yaptığı konuşmalar. Ege Üniversitesi Yayınları.
28. Atay. F. (2004). Çankaya. Pozitif Yayınları.
29. Aydın, H. (2024). Türk Kültür hayatında Halkevleri Kütüphaneleri ve basına yansıması (1932–1951). Avrasya Uluslararası Araştırma Dergisi, 12(38), 451–472.
30. Berkes, N. (2016). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
31. Bora, T. (2017). Cereyanlar: Türkiye’de siyasi ideolojiler. İletişim Yayınları.
32. Budak, M. E. (2026). Erken Cumhuriyet döneminde TBMM’de sıtma ile mücadele: Halk sağlığına yönelik yasal girişimler ve hastalığın rakamsal boyutu (1920–1938), Journal of History School, 80, 113–152.
33. Budak, M.E. (2024), Türkiye Cumhuriyeti’nde frengiyle mücadele (1923–1938), Tarihsel Süreçte Anadolu’da Frengi (Sifiliz), Ed: Fevzi Çakmak, Eren Akçiçek, Şükran Köse, Ahmet Çağrı Büke, Gece Kitaplığı.
34. Budak. M. E. (2025). Sokol teşkilatının etkisiyle şekillenen Halkevleri: Erken Cumhuriyet Türkiye’sinde eğitimde bir model arayışı, Türkiye Cumhuriyeti Tarihinde Eğitim Araştırmaları (1923–1960), ed: Serap Kurt Kayserili, Akademisyen Yayınevi.
35. Çankaya, E. (2016). Türk ulusçuluğunun kültürel araçları. Amme İdare Dergisi, 49(2), 55–78.
36. Cansız, D. (2024). Atatürk döneminde temel çocuk hakları (1923–1938), Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 9(2), 1054–1095.
37. Demircan, O. (2024). Türk Ocakları’nın Doğu Anadolu’da Teşkilatlanması ve Faaliyetleri (1923–1931) [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi (Tez No:893658).
38. Erdal, S. & Budak, M.E. (2025). Halkevlerinin Türkiye’de beden terbiyesinin gelişimine katkıları, Cumhuriyet’in Kuruluşundan Türkiye Yüzyılına Türk Spor Kongresi, ed: Nejla Günay, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
39. Günay, N. (2014). İttihatçıların türkleştirme siyasetiyle ilgili iddialar ve tarih yazımındaki çelişkiler. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, (88), s. 116–157.
40. Günver, G. (2024). Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk Ocaklarında beden eğitimi ve spor faaliyetleri (1923–1931). Belgi, 27, 19–43.
41. Karaer, İ. (2002). Türk Ocakları’nın 90 yıllık yayın faaliyetleri (1912–2002). Türk Yurdu Yayınları.
42. Karakoyunlu, B. (2026). Türk Ocaklarının kapatılması: Erken Cumhuriyet döneminde ideolojik merkezileşme kültürel hegemonya ve sivil toplumun yeniden örgütlenmesi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 28(1), 109–124.
43. Karpat, K. (2006). Osmanlı’da değişim, modernleşme ve uluslaşma (D. Özdemir, Çev.). İmge Yayınları.
44. Kaplan, L. (1988). Cemiyetlerde ve siyasi teşkilatlarda Türk kadını (1908–1960). AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
45. Kodal, T. (2014). Mustafa Kemal Atatürk ve Türk Ocakları. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. (52), 295–314.
46. Köse, O. Kocaoğlu, B. Duman, Ö. Dığıroğlu, F. (2012). Gelenekten moderniteye Samsun (1923–1950). Canik Belediyesi Kültür Yayınları.
47. Közleme, A.O. (2020). Batı Etkisinde Türk Modernleşmesi. İz Yayıncılık.
48. Tuncer, H. Hacaloğlu Y. Memişoğlu, R. , (1998). Türk Ocakları tarihi/açıklamalı kronoloji 1912–1997. Cilt I. Türk Yurdu Yayınları.
49. Namal, Y., & Turan, Ü. (2020). Türk Ocaklarının 1926 yılı çalışmaları üzerine bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(69), 364–371.
50. Ölçekçi, H. (2020). Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk Ocağı’nın Ankara’daki faaliyetleri ve kapatılması meselesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademisi Dergisi, 2(4), 664–690.
51. Orkun, N. O. (1977). Türkçülüğün tarihi. Kömen Yayınevi.
52. Pınar, M. (2015). Adana Türk Ocağı ve faaliyetleri (1923–1931). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(41), 537–552.
53. Salep, M. (2021). Türk Ocakları ikinci kurultayı’nın Cumhuriyet dönemi milliyetçilik anlayışına etkileri. History Studies, 13(5), 1605–1628.
54. Sarınay, Y. (1994). Türk milliyetçiliğinin tarihi gelişimi ve Türk Ocakları. Ötüken Neşriyat.
55. Sarı, H. N & Özdinç, A. (2023). Türk Ocakları derneği Bursa Şubesi’nin Cumhuriyet’in 100. Yılına Armağanı, A. S. Uğurlu & S. Kırlı (Ed.), Türk Ocağı Hekimleri (25 Mart 1912-10 Nisan 1931), (ss. 315–340). Türk Ocakları Derneği Bursa Şubesi Yayınları.
56. Sarıkaya, M. (2009). Cumhuriyet Türkiye’sinin İlk Çocuk Haftası. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 25(75), 465-494.
57. Tanrıöver, H. S. (1929). Gazi’nin en büyük eseri. Türk Yurdu.
58. Tuncay, M. (1981). Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin kurulması (1923–1931). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
59. Şefkatli, M. (Ed.). (2001). Türk Yurdu IX. Tutibay Yayınları.
60. Bir Aylık Ocak Haberleri, Türk Yurdu, Cilt. 21–27, S.199-38. Mayıs 1928.
61. Şuun/Türk Ocakları Şuunu, Türk Yurdu, 2(7), Nisan 1341/1925.
62. https://samsunturkocagi.org.tr/samsun-turk-ocaginda-yeniden-dogusun-otuz-yili-kutlamalari/, Erişim Tarihi: 10 Mayıs 2026.
63. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/turk-ocaklari/, Erişim Tarihi: 20 Mayıs 2026.
64. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/turk-ocaklari/, Erişim Tarihi: 20 Mayıs 2026.
65. https://www.ismetinonu.org.tr/ismet-inonunun-1924-1973-arasi-yurtici-ve-yurtdisi-gezileri/, Erişim Tarihi: 20 Mayıs 2026.