Türkiye-Ukrayna İlişkileri Çerçevesinde Kırım (1914-1922)

Öz

Bu çalışma, Birinci Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan jeopolitik dönüşümler bağlamında Türkiye ile Ukrayna arasındaki ilişkileri Kırım yaklaşımı üzerinden incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Bolşevik Devrimi, Brest-Litovsk Antlaşması dönem ve sonrasında oluşan güç boşluğu ve Kırım merkezli siyasi mücadeleler çerçevesinde iki aktör arasındaki etkileşimi analiz etmektir. Osmanlı Devleti’nin bölgedeki stratejik öncelikleri ile Ukrayna Halk Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ve toprak bütünlüğü hedefleri karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır. Çalışmada özellikle Kırım’ın statüsü, Tatarların siyasi pozisyonu ve Ukrayna’nın bölge üzerindeki emelleri, dönemin diplomatik yazışmaları ve çağdaş kaynaklar ışığında değerlendirilmektedir. Ayrıca Almanya’nın bölgedeki varlığı ve sonrasında çekilişi, Türkiye-Ukrayna ilişkilerinin seyrini etkileyen önemli bir dış aktör olarak incelenmektedir. Bu süreçte Osmanlı Devleti’nin soydaşlık politikası ile jeopolitik çıkarların dengede tutma çabası dikkat çekmektedir. Öte yandan Ukrayna ve Kırım coğrafyası Türkiye’ye yönelik sosyalizm propagandasının yapıldığı merkezlerin başında gelmiştir. Bu da ilişkilerin devrimsel boyutunu ortaya koymuştur. Elde edilen bulgular, Türkiye ile Ukrayna arasındaki ilişkilerin kısa süreli ve sınırlı diplomatik çerçevede kaldığı düşüncesine rağmen, bölgesel güç mücadelesi, milliyetçilik hareketleri ve uluslararası anlaşmalar tarafından derinden şekillendiği görülmektedir. Sonuç olarak söz konusu dönem günümüz Türkiye-Ukrayna ilişkilerinin arka planını anlamak açısından önemli bir referans noktası oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Ukrayna
• Kırım
• diplomasi
• uluslararası ilişki

Destekleyen Kurum

Bu çalışma 10818 ID numarası ve SDK 2022-1081 kodlu Atatürk Üniversitesi BAP Koordinasyon Birimi tarafından desteklenmiştir.

Teşekkür

Bu çalışma, "Türkiye-Ukrayna İlişkileri (1914-1922)" başlıklı doktora tezinden türetilmiştir.

Crimea within the Framework of Türkiye-Ukraine Relations (1914–1922)

Öz

This study examines the relations between Türkiye and Ukraine through the lens of Crimea within the context of the geopolitical transformations that emerged following the First World War. The primary aim of the research is to analyse the interaction between the two actors within the framework of the power vacuum created by the Bolshevik Revolution, the Brest-Litovsk Treaty period and its aftermath, and the political struggles centred on Crimea, whilst comparatively examining the Ottoman Empire’s strategic priorities in the region and the Ukrainian People’s Republic’s objectives of independence and territorial integrity. The study particularly evaluates the status and political position of Crimea, as well as Ukraine’s ambitions regarding the region, in the light of diplomatic correspondence and contemporary sources from the period. Furthermore, Germany’s presence in the region and its subsequent withdrawal are examined as a significant external actor influencing the course of Turkish-Ukrainian relations. In this process, the Ottoman Empire’s efforts to balance its kinship policy with geopolitical interests are noteworthy. On the other hand, the territories of Ukraine and Crimea were among the primary centres from which socialist propaganda was directed towards Türkiye. This highlights the revolutionary dimension of the relations. The findings reveal that, despite the perception that relations between Türkiye and Ukraine remained within a short-term and limited diplomatic framework, they were profoundly shaped by regional power struggles, nationalist movements and international agreements. Consequently, this period constitutes an important reference point for understanding the background of contemporary Türkiye-Ukraine relations.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye
• Ukraine
• Crimea
• diplomacy
• international relations

Destekleyen Kurum

This study was supported by the Atatürk University Research Project Coordination Unit with ID number 10818 and code SDK 2022-1081.

Teşekkür

This study is derived from a doctoral thesis entitled "Türkiye-Ukrainian Relations (1914-1922)".

Kaynakça

1. BOA. Harciye Nezareti Siyasi Kısım (HR. SYS)/2416-23
2. BOA. Harciye Nezareti Siyasi Kısım (HR. SYS)/2153-37
3. BOA. Harciye Nezareti Siyasi Kısım (HR. SYS)/2455-100
4. BOA. Hacı Adil Bey Evrakı (HSDHADB)/7-22
5. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, Cilt. I, Vol. 20, 1 Mart 1922.
6. Âti El- Alemül İslami Kırım Mecmuası Tanin Архіви України Українське слово Діло Нова Рада Селянська правда
7. Aslan, Y. (1997). Türkiye Komünist Fırkası’nın Kuruluşu ve Mustafa Suphi. Türk Tarih Kurumu.
8. Bayülgen, M., & Atasoy, E. S. (2021). Mustafa Suphi ve Yoldaşları. Sosyal Tarih Yayınları.

9. Carr, E. H. (1992). Lenin’den Stalin’e Rus Devrimi 1917-1929. Yordam Kitap.
10. Devlet, N. (2024). Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (1905-1917). Türk Tarih Kurumu.
11. Dornik, W., Kasianov, G., Leidinger, H., Lieb, P., Miller, A., Musial, B., & Rasevych, V. (2015). The Emergence of Ukraine. Canadian Institute of Ukrainian Studies Press.
12. Ekici, Y. (2017). The Emergence of The Bolshevik Revolotion and The Reasons Thereof. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(1), 265-275.
13. Ergenç, S. (2024). Ukrayna Milli Devleti’nin kuruluşunda Osmanlı Devleti etkisi. Yılmaz, Ş. vd (Ed). Ukrayinler ve Ukrayna. Nobel Akademik Yayıncılık. 59-69.
14. Fisher, A. (2009). Kırım Tatarları. Selenge Yayınları.
15. Gurulkan, K. (2005). Birinci Dünya Savaşı’nın Kırım Tatarları tarafından kurtuluş vesilesi olarak görülmesi ve faaliyetleri. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 14(27), 95-117.
16. Güzay, A. (2020). German Occupation in Crimea and an Evaluation on the Attitude of the Ottoman State (1918). Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(4), 447-470.
17. Hornykiewiez, T. (1966). Events in Ukraine 1914-1922. Printing House Horn.
18. Kılıç, S. (2000). Türk-Sovyet ilişkilerinin doğuşu. Ülke Kitapları.
19. Kırımlı, H. (1993). The Young Tatar movement in the Crimea 1905-1909. Cahiers du Monde Russe et Sovietique, 4, 529 -560.
20. Kırımlı, H. (2006). Diplomatic Relations between the Ottoman Empire and the Ukrainian Democratic Republic 1918-1921. Middle Eastern Studies, 34(4), 201-239.
21. Kırımlı, H. (2011). Kırım’da ve İdil-Ural bölgesinde açlık ve Türkiye’den gelen yardım. Belleten. 75(274), 881-956.
22. Kırımal, E. (2023). Özellikle 1917-1918 Yıllarında Kırım Türklerinin Milli Mücadelesi. Ötüken Neşriyat.
23. Kireçci, M., & Tezcan, Y. (2015). Kırım’ın kısa tarihi. SFN Televizyon Tanıtım Tasarım Yayıncılık.
24. Korkmaz, E. (2016). Ottoman-Ukrainian Diplomatic Relations in the Framework of the Brest-Litovsk Treaty (1918). Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 2(30), 111-137.
25. Köstüklü, N. (2011). 1920’li yılların başlarında Kırım ve Kazan Türklerinin yaşadığı açlık felaketi ve Türkiye’nin yardımları. Mustafa Kemal Atatürk ve Türkiye’nin Dış Politikasında Kemalizm Uluslararası Sempozyumu, Kazan, 293-324.
26. Kupchik, O. (2011). 1920’lerin başında Türkiye’deki Sovyet-Batı mücadelesinde Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti. Karadeniz Araştırmaları, 31, 85-92.
27. Morkva, V. (2024). İmparatorluklar Yıkılırken: Birinci Dünya Savaşı Sonrasında Ukrayna’nın Bağımsızlık Mücadelesi (1917 1921). Aydıngün. I-Morkva. V. (Ed). Ukrayna, Atatürk Araştırma Merkezi. 317-372.
28. Murgul, Y. (2017). What were the Implications of the Bolshevik Revolution for the Ottoman State? Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 13(26), 4-36.
29. Smirnov, V. D. (2016). Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı. D. Ahsen Batur (Çev). Selenge Yayınları.
30. Tetik, A. (2024). Teşkilat-ı Mahsusa (Umur-ı Şarkiye Dairesi) Tarihi I 1914-1916. Türkiye İş Bankası Yayınları.
31. Tunçay, M. (1995). Mustafa Suphi’nin Yeni Dünya’sı. Yön Matbaası.
32. Turanlı, F. (2017). Problems of studying the Crimean-Tatar Manuscripts of the Cossack Period on the Ukrainian-Turkish relations. Vakanüvist-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 2(1), 218-244.
33. Ural, S., & Hangül, N. (2018). Türk basınında Sovyet İhtilali sonrası Kırım’ın durumu (1918’de yaşanan gelişmeler). https://www.ttk.gov.tr/wpcontent/uploads/2022/04/32-SelcukUral-NesrinHangul.pdf. (Erişim Tarihi: 06.05.2026)
34. Ural, S., & Turp, M. (2018). The Attempts of Soviet Russia and Ukraine to Destruct the Crimean National Government as Reflected in the Turkish Press. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 25, 209-224.