Yeni Okurun Peşinde: Erken Cumhuriyet Dönemi Matbuatında Okuma Tartışmaları ve Kültürel Yönlendirme

Öz

Bu çalışma, erken Cumhuriyet dönemi Türk matbuatında okumanın nasıl kamusal bir tartışma konusu hâline geldiğini ve “yeni okur”un bu tartışmalarda dile getirilen beklentiler doğrultusunda nasıl tasavvur edildiğini incelemektedir. Çalışmanın temel kaynaklarını Vakit’in 1930 tarihli “Ne Okuyacağız?”, Son Posta’nın 1932 tarihli “Yeni Nesillere Ne Okutacağız?” ve Cumhuriyet’in 1936 tarihli “Niçin Kitab Okunmuyor?” soruşturmaları oluşturmaktadır. Bu soruşturmalar, Osmanlı döneminden erken Cumhuriyet’e uzanan kitap ve matbuat kültürü, Harf İnkılâbı, okuryazarlığın yaygınlaşması ve dönemin yayın politikalarından oluşan daha geniş bir bağlama yerleştirilmektedir. Tarihsel bağlamlandırma ile karşılaştırmalı tematik metin çözümlemesini bir arada kullanan çalışma, soruşturmalarda dile getirilen görüşleri kültürel repertuvar, Harf İnkılâbı öncesindeki edebî miras, tercüme, yeni neslin yetiştirilmesi, mektepler, aileler, kütüphaneler ve yayın piyasasıyla ilişkili olarak incelemektedir. Çalışma, dönemin “halk okumuyor” yakınmalarını doğrulamak yerine, okumayı kimin bir sorun olarak tanımladığını, okura hangi niteliklerin atfedildiğini ve bu sorunu çözme sorumluluğunun hangi kişi ve kurumlara yüklendiğini belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu nedenle gazete soruşturmaları yalnız dönemin okuma alışkanlıklarına ışık tutan kaynaklar olarak değil, kültürel yönlendirme ve okur kitlesi oluşturma çabalarının ifade edildiği metinler olarak ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Okuma Kültürü
• Kültürel Otorite
• Matbuat
• Erken Cumhuriyet Dönemi

In Pursuit of the New Reader: Reading Debates and Cultural Guidance in the Turkish Press of the Early Republican Period

Öz

This study examines how reading became a subject of public debate in the Turkish press during the early Republican period and how the “new reader” was conceived through the expectations articulated in these debates. Its primary sources are Vakit’s 1930 survey “What Shall We Read?”, Son Posta’s 1932 survey “What Shall We Teach the New Generations to Read?”, and Cumhuriyet’s 1936 survey “Why Aren’t Books Being Read?” These surveys are situated within the broader context of book and print culture from the Ottoman period to the early Republic, the Alphabet Reform, the expansion of literacy, and the publishing policies of the period. Combining historical contextualization with comparative thematic textual analysis, the study examines the views expressed in the surveys in relation to cultural repertoire, the pre-reform literary heritage, translation, the upbringing of the new generation, schools, families, libraries, and the publishing market. Rather than validating contemporary complaints that “the public did not read,” the study seeks to identify who defined reading as a problem, what qualities were attributed to readers, and which individuals and institutions were held responsible for addressing it. Newspaper surveys are therefore approached not only as sources that shed light on the reading habits of the period but also as texts that articulated efforts at cultural guidance and readership formation.

Anahtar Kelimeler

• Reading Culture
• Cultural Authority
• Press
• Early Republican Period

Kaynakça

1. Resmî Yayınlar
2. Basma yazı ve resimleri derleme kanunu. Resmî Gazete, 2 Temmuz 1934, Sayı 2741, ss. 4076-4077.
3. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü. (1937). 20 İlkteşrin 1935 Genel nüfus sayımı: Türkiye nüfusu (Cilt 60, Neşriyat No. 75). Mehmet İhsan Basımevi.
4. Başvekâlet İstatistik Umum Müdürlüğü. (1929). 28 Teşrinievvel 1927 Umumî Nüfus Tahriri (Fasikül III, Neşriyat No. 7). Başvekâlet Müdevvenat Matbaası.
5. Maarif Vekilliği. (1939). Birinci Türk Neşriyat Kongresi (1-5 Mayıs 1939): Raporlar, Teklifler, Müzakere Zabıtları. Maarif Vekilliği Neşriyat Müdürlüğü.
6. Türk harflerinin kabul ve tatbiki hakkında kanun. Resmî Gazete, 3 Kasım 1928, Sayı 1030, ss. 5998-6003.
7. Süreli Yayınlar
8. Akşam; Cumhuriyet; Hakimiyeti Milliye; Memleket; Milliyet; Son Posta; Vakit; Yeni Adam

9. Kitaplar ve Makaleler
10. Arpad, B. (1947, 15 Temmuz). Kitap satışı niçin artmıyor? Memleket.
11. Ataç, N. (1936, 19 Kânunuevvel). Niçin okumuyoruz? Akşam.
12. Avni, H. (1934, 22 Kânunusani). Niçin Kitap Okumuyorlar? Yeni Adam.
13. Bradbury, R. (2018). Fahrenheit 451. İthaki Yayınları.
14. Burke, P. (2001). Gutenberg’den Diderot’ya bilginin toplumsal tarihi (M. Tunçay, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
15. Büyükboyacı, Ş. (2024). Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne harf inkılâbı. SDU International Journal of Educational Studies, 11(2), 98-118. https://doi.org/10.33710/sduijes.1571007
16. Çiçek, N., & Kabakulak, N. (2018). Harf Devrimi’nin ardından istanbul kitapçılarının yaşadıkları zorluklar nedeniyle hükûmetten yardım talepleri. Türkiyat Mecmuası, 28(2), 1-18. https://doi.org/10.18345/iuturkiyat.497467
17. Çoruk, A. Ş. (2017). Örnek bir vak’a işığında Abdülhamit döneminde kitap ve dergi sansürü. Kitabevi.
18. Demirel, F. (2007). II. Abdülhamid döneminde sansür. Bağlam Yayıncılık.
19. Duru, K. N. (1938, 14 İkincikânun). Kitap okuma zevki yaratmalıyız! Cumhuriyet.
20. Eisenstein, E. L. (2025). Erken modern Avrupa’da matbaa devrimi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
21. Erken, M. (2023). Geç Osmanlı döneminde matbaa ve kitap yayıncılığı (1857-1888). (Tez No: 784227]. [Doktora tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü]. Yök Tez Merkezi.
22. Erünsal, İ. E. (2013). Osmanlılarda sahaflık ve sahaflar. Timaş Yayınları.
23. Erünsal, İ. E. (2015). Osmanlılarda kütüphaneler ve kütüphanecilik: tarihi gelişimi ve organizasyonu. Timaş Yayınları.
24. Fischer, S. R. (2020). Okumanın tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
25. Fortna, B. C. (2013). Geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinde okumayı öğrenmek. (M. Beşikçi, Çev.). Koç Üniversitesi Yayınları.
26. Gökşen, E. (2023). Erken Cumhuriyet döneminde kültür sanatın gazetelerdeki izdüşümü: anketler. G. Kurt (Ed.), Filoloji Alanında Uluslararası Araştırma ve Değerlendirmeler (ss. 153-166). Serüven Yayınevi.
27. Gündüz, M. (2023). Türkiye’de ders kitapları tarihi. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı.
28. Kırpık, G., & Tokdemir, M. A. (2020). Talim ve Terbiye Kurulu Kararları (1925-1928). Türk Tarih Kurumu.
29. Kuşçi, A. (2021). Cumhuriyet yayıncılığının ilk planlaması: Birinci Türk Neşriyat Kongresi (2-5 Mayıs 1939). Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 9(29), 295-315. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1035719
30. Labarre, A. (1990). Kitabın tarihi. İletişim Yayınları.
31. Manguel, A. (2025). Okumanın tarihi. Yapı Kredi Yayınları.
32. Nafiz, F. (1930, 19 Mayıs). Niçin okumuyoruz? Hakimiyeti Milliye.
33. Sabev, O. (2006). İbrahim Müteferrika ya da ilk Osmanlı matbaa serüveni, 1726-1746: Yeniden değerlendirme. Yeditepe Yayınevi.
34. Schopenhauer, A. (2025). Okumak, yazmak ve yaşamak üzerine. Say Yayınları.
35. Tonga, N. (Haz.). (2024). Ne okuyacağız? Yeni nesillere ne okutacağız? Harf İnkılâbı’nın gölgesinde okuma kültürü üzerine iki anket. Çolpan Kitap.
36. Turan, M. (2026). Cumhuriyet ve yeni nesillerin okuma kültürü üzerine bir değerlendirme. Mülkiye Dergisi, 50(2), 692-702. https://doi.org/10.25064/mulkiye.1866423
37. Üstel, F. (2008). “Makbul Vatandaş”ın peşinde: II. Meşrutiyet’ten bugüne vatandaşlık eğitimi. İletişim Yayınları. Yanardağ, A. (2018). Erken Cumhuriyet dönemi millî eğitim tartışmalarında Ali Haydar Bey’in “Millî Terbiye” başlıklı raporu. Atatürk Yolu Dergisi, 63, 387-418.
38. Ziya, Y. (1932, 17 Teşrinisani). İki şöhret. Cumhuriyet.