Hilafetin İlgası Sürecinde ve Sonrasında Abdülmecit Efendi’nin TBMM’ye Gönderdiği Mektuplar

Öz

Bu makale, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde siyasi ve dini otoritesini giderek kaybeden hilafet kurumunun Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından ilga sürecini ve son Halife Abdülmecit Efendi’nin bu gelişmelere karşı tutumunu incelemektedir. Saltanatın kaldırılmasının ardından halife seçilen Abdülmecit Efendi’nin konumu, Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte yeni rejim tarafından tartışmalı hale gelmiş ve hilafetin geleceği yoğun siyasi tartışmaların konusu olmuştur. Makalede, hilafetin ilgasına dair işaretlerin güçlenmesi üzerine Abdülmecit Efendi’nin makamını korumak amacıyla TBMM’ye gönderdiği telgraflar ve mektuplar ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Bu belgelerde halifenin kendisine yöneltilen gösteriş ve yetki aşımı eleştirilerine karşı savunmaları ile hilafetin ilgasının İslam dünyasında doğurabileceği olumsuz sonuçlara ilişkin değerlendirmeleri öne çıkmaktadır. Buna rağmen, 3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen kanunla hilafet kurumu resmen kaldırılmış, Osmanlı hanedanı üyeleri yurt dışına çıkarılmıştır. Makale, bu kararın arka planını ortaya koyarken, kararın dünya genelinde ve özellikle Hindistan başta olmak üzere Müslüman toplumlarda uyandırdığı tepkileri de değerlendirmektedir. Ayrıca Abdülmecit Efendi’nin sürgün sonrasında İsviçre’de yayımladığı beyanname, hilafetin ilgasına yönelik itirazları ve sürgün yıllarında dönemin devlet makamlarınca hazırlanan istihbarat raporları ışığında incelenmektedir. Böylece makale, hilafetin ilgası sürecini, son halifenin bu süreçteki rolünü ve hilafetin ilgasının yankılarını kapsamlı bir şekilde ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Son Halife
• Hilafetin Kaldırılması
• Abdülmecit
• TBMM

Sent by Abdulmecid Efendi to the Grand National Assembly of Türkiye During and After the Abolition of the Caliphate

Öz

This article examines the process by which the institution of the Caliphate, which had gradually lost its political and religious authority during the final period of the Ottoman Empire, was abolished by the Grand National Assembly of Turkey (TBMM), as well as the attitude of the last Caliph, Abdulmecid Efendi, toward these developments. Following the abolition of the Sultanate, Abdulmecid Efendi was elected Caliph; however, with the proclamation of the Republic, his position became controversial in the eyes of the new regime, and the future of the Caliphate became the subject of intense political debate. The article discusses in detail the telegrams and letters sent by Abdulmecid Efendi to the TBMM in an effort to preserve his position as indications of the impending abolition of the Caliphate grew stronger. These documents highlight the Caliph’s defenses against the criticisms directed at him concerning ostentation and the exceeding of his authority, as well as his assessments regarding the adverse consequences that the abolition of the Caliphate might have for the Islamic world. Despite these efforts, the institution of the Caliphate was officially abolished by the law enacted on 3 March 1924, and members of the Ottoman dynasty were expelled abroad. While presenting the legal and political background of this decision, the article also evaluates the reactions it generated throughout the world and particularly among Muslim societies, especially in India. Furthermore, the article examines the declaration published by Abdulmecid Efendi in Switzerland following his exile, his objections to the abolition of the Caliphate, and intelligence reports prepared by state authorities of the period during his years of exile. Thus the article comprehensively addresses the process of the abolition of the Caliphate, the role of the last Caliph in this process, and the repercussions of the abolition of the Caliphate. Keywords: The Last Caliph, The Abolition of the Caliphate, Abdülmecit, Turkish Grand National Assembly Despite these efforts, the institution of the Caliphate was officially abolished by the law enacted on 3 March 1924, and members of the Ottoman dynasty were expelled abroad. While presenting the legal and political background of this decision, the article also evaluates the reactions it generated throughout the world and particularly among Muslim societies, especially in India. Furthermore, the article examines the declaration published by Abdulmecid Efendi in Switzerland following his exile, his objections to the abolition of the Caliphate, and intelligence reports prepared by state authorities of the period during his years of exile. Thus, the article comprehensively addresses the process of the abolition of the Caliphate, the role of the last Caliph in this process, and the repercussions of the abolition of the Caliphate.

Anahtar Kelimeler

• The Last Caliph
• The Abolition of the Caliphate
• Abdülmecit
• Turkish Grand National Assembly

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA) BCA, 30.10.0.0/203-386-5
2. Türkiye Büyük Millet Meclisi Arşivi
3. TBMM Arşivi, “Mustafa Kemal Paşa’nın Abdülmecit Efendi’ye Halife Seçildiğine Dair Meclis Kararı”, 19/11/338 (19/11/1922).
4. TBMM Arşivi, Esas Kayıt No:2/307, No:431.
5. TBMM Arşivi, İstanbul İstiklal Mahkemesi, T8_Kutu:001, Dosya:001, Gömlek:001.
6. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMMZC)
7. TBMMZC, Devre:2, Cilt:6, İçtima Senesi:1, 25 Şubat 1924 s.315.
8. TBMMZC, Devre: I, Cilt: 24

9. Civil and Military Gazette. (1924, 14 Mart). The Khilafat problem, s. 3.
10. Hâkimiyet-i Milliye. (1922, 19 Kasım). Mecliste hal kararı ve intihab, s. 1.
11. Hâkimiyet-i Milliye. (1924, 5 Mart). Abdülmecit Efendi Hudut Haricine Çıkarıldı, s. 1.
12. İkdam. (1924, 5 Mart). Abdülmecit Efendi dün gece hudud haricine çıkarıldı, s. 1.
13. İkdam. (1923, 5 Aralık). Hilafet ve İngiltere Cemiyet-i İslamiyesi, Gazi Reis’e gönderilen bir mektub, s.1
14. Sicill-i Kavânîn, I, 149-150.
15. Tanin. (1923, 5 Aralık). Hilafet meselesine dair, s.1.
16. Tanin. (1923, 9 Kasım). Halife Hazretleri, s.1.
17. Vakit. (1922, 18 Ekim). Hakan-ı sakıt Vahdettin dün sabah İstanbul’dan tegayyüb etmiştir, s. 1772
18. Vatan. (1923, 1 Kasım). Sabık Heyet-i Vekile Reisi Rauf Bey’le mühim bir mülakat, s.1.
19. Akgün, S. (1983). Halifeliğin kaldırılması olayının çeşitli tepkileri (C. III). Türk Tarih Kurumu Basımevi. https://isamveri.org/pdfdrg/D001259K-03/1983/1983_AKGUNS.pdf
20. Akgün, S. (1986). Hilafetin kaldırılması ve laiklik 1924-1928. Turhan Kitabevi.
21. Akkor, M. (2012). Dini bir müessesenin sonu: Hilafetin ilgası. History Studies, 4(1), 15-28.
22. Avcı, C. (1998). Hilafet. TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/hilafet#1 Çetinsaya, G. (1988). II. Abdülhamid Döneminin ilk yıllarında İslam Birliği hareketi (1876 – 1878) (Tez No: 10715). [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
23. Güven, A. (2023). Türkiye’de hilafet ve tarihi arka planı. Tarih ve Günce, 13, 243-263. https://izlik.org/JA23HE65CM
24. Hilafetin ilgasına ve Hanedan-ı Osmaninin Türkiye Cumhuriyeti memaliki haricine çıkarılmasına dair kanun, Kanun No. 431, Kabul Tarihi: 03/03/1340 (1924) https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc002/kanuntbmmc002/kanuntbmmc00200431.pdf
25. Hulki, H., Sami, E. H. İ., & Rasih, H. (1922). Hakimiyet-i Milliye ve Hilafet-i İslamiye. Ankara Yenigün Matbaası.
26. İzmir, B. (2005). Türkiye Hindistan ilişkileri (1919-1947). Atatürk Araştırma Merkezi.
27. Kalemli, H. (2018). Abdülmecit Efendi’nin halife seçilmesi ve biat meselesi. Tarih Okulu Dergisi, 11(XXXIII), 663-701.
28. Karaman, H. (1982). Mukayeseli İslam Hukuku. İstanbul: İrfan Yayıncılık.
29. Mercan, M. S. (2018, 20-22 Nisan). Son hilafette iç ve dış siyaset. Mardin III. Uluslararası Kültür ve Medeniyet Kongresi, ss.224-225, Mardin. Nafi, B. M. (2016). The abolition of the caliphate: Causes and consequences. In A. Ali, I. D. Thiam, and Y. A. Talib, (Eds.), The Different Aspects of Islamic Culture: Islam in the world today, retrospective of the evolution of Islam and the Muslim World, Paris: UNESCO. Ortaylı, İ. (2007). Batılılaşma yolunda. Merkez Kitaplar.
30. Özcan, A. (2019). Osmanlı geleneğinde hilafet. M. S. Küçükaşcı, A. Satan ve A. Macit (Ed.), Geçmişten günümüze hilafet (2. bs., ss. 241–270) içinde. İLEM Yayınları.
31. Özkan, A. (2023). Cumhuriyet’e giden yol: Saltanatın kaldırılması sürecinde yaşanan siyasal sistem tartışmaları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 59(Cumhuriyet’in 100. Yılı Özel Sayısı), 109-137. https://doi.org/10.21563/sutad.1378257
32. Satan, A. (2021, 9 Şubat). Halife Abdülmecid Efendi (1868-1944). Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/601/Halife-Abd%C3%BClmecid-Efendi-(1868-1944)
33. Şimşek, M. S. (1995). İnsanın halifeliği. Bilgi ve Hikmet, 12, 110-115. Şimşir, B. (1974, 25 Mart), Halifesiz Ellinci Yıl, Cumhuriyet, s. 4.
34. Uluğ, N. H. (1975). Halifeliğin sonu. Baha Matbaası.
35. Uzun, H., & Çimenli, Ş. (2023). Çizginin dili üzerinden Cumhuriyet’in ilk Istiklal Mahkemesi. N. Hayta, B. Ata, H. Köksal, T. Belenli, S. Yakar, (Editörler), Tarih Eğitiminde bir ekol: Prof. Dr. Mustafa Safran'a Armağan, (ss.405-422). Berikan Yayınevi. Ürer, L. (2020, 23 Kasım). İzmit basın toplantısı. Atatürk Ansiklopedisi. https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/721/%C4%B0zmit-Bas%C4%B1n-Toplant%C4%B1s%C4%B1 Yalman, A. E. (1997). Yakın tarihte gördüklerim ve geçirdiklerim (Cilt: 2) (Yay. Haz. E. S. Erdinç). Özener Matbaacılık.