Kırsalı Modernleştirmek: Osmanlı’dan Erken Cumhuriyet’e Erzurum’da Tarımsal Modernleşme Çabaları (1850-1950)

Öz

Bu çalışma, Osmanlı’dan Cumhuriyet dönemine geçiş sürecinde Erzurum özelinde yürütülen tarımsal modernleşme hamlelerini incelemiştir. Stratejik konumu ve kendine has coğrafî özellikleriyle özgün bir model teşkil eden Erzurum, mevcut literatürdeki Batı Anadolu merkezli yaklaşımın ötesine geçilerek ele alınmıştır. Araştırma kapsamında, Doğu Anadolu’nun zorlu ekolojik koşulları odağında devletin kırsal alana yönelik müdahale biçimleri ve modernleşme çabaları analiz edilmiştir. Çalışmada tarımsal modernleşme süreci yalnızca teknik bir ilerleme olarak değil, aynı zamanda merkezî otoritenin taşradaki nüfuzunu güçlendirme stratejisiyle ilişkilendirilmiştir. Arşiv belgeleri ve dönemin resmî raporlarına dayanan incelemede; modern tarım uygulamalarının sahadaki karşılığı olan Erzurum Numune Tarlası, sürecin eğitim boyutunu üstlenen Erzurum Ziraat Mektebi, hayvancılık politikalarının odağında yer alan Erzurum Aygır Deposu ve tohum ıslah çalışmalarını yürüten Tohum Islah İstasyonu temel uygulama alanları olarak değerlendirilmiştir. Temelleri Osmanlı döneminde atılan bu kurumların Erken Cumhuriyet döneminde geçirdiği işlevsel dönüşümler takip edilmiş, devletin kalkınmacı zihniyetindeki süreklilik vurgulanmıştır. Elde edilen bulgular; fennî tarım tekniklerinin yaygınlaştırıldığını, hayvan ıslahı yoluyla verimlilik artışının hedeflendiğini, köylü nüfusun ulusal ekonomiye entegrasyonuna yönelik politikaların izlendiğini ortaya koymuştur. Erzurum örneği, ekolojik sınırlamalar ile merkezîyetçi politikalar arasındaki dinamik ilişkiyi görünür kılarak Türkiye’nin kırsal dönüşüm tarihine özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Erzurum
• Tarımsal Modernleşme
• Osmanlı
• Cumhuriyet
• Ziraî Kurumlar

Destekleyen Kurum

Hayır

Proje Numarası

Hayır

Etik Beyan

Bu çalışma kapsamında etik kurul onayı gerektiren herhangi bir araştırma, insan katılımcı, hayvan deneyi veya kişisel veri kullanımı bulunmamaktadır. Bu nedenle etik kurul izni gerekmemiştir. Çalışmanın hazırlanması ve yayımlanması sürecinde ilgili tüm yasal düzenlemelere, akademik etik ilkelere ve bilimsel yayın etiği kurallarına uygun hareket edilmiştir.

Teşekkür

Hayır

Modernizing the Countryside: Efforts at Agricultural Modernization in Erzurum from the Ottoman Era to the Early Republican Period (1850-1950)

Öz

This study examines the agricultural modernization initiatives carried out in Erzurum during the transition from the Ottoman Empire to the Republic. Representing a unique model due to its strategic location and distinct geographical characteristics, Erzurum is analyzed by moving beyond the Western Anatolia-centric approach prevalent in existing literature. Within the scope of this research, the state’s modes of intervention in rural areas and its modernization efforts are analyzed through the lens of Eastern Anatolia’s challenging ecological conditions. In this study, the process of agricultural modernization is framed not merely as technical progress but as a strategy to consolidate the central authority's influence in the provinces. Based on archival documents and official reports of the period, the study evaluates three primary sites of implementation: The Erzurum Model Farm (Erzurum Numune Tarlası) as the field manifestation of modern practices; The Erzurum Agricultural School (Erzurum Ziraat Mektebi), which undertook the educational dimension of the process; The Erzurum Stallion Depot (Erzurum Aygır Deposu), situated at the heart of live-stock policies. The functional transformations of these institutions, whose foundations were laid in the Ottoman era, are traced through the Early Republican period, emphasizing the continuity in the state's developmentalist mindset. The findings reveal that policies were implemented to disseminate scientific farming techniques, increase productivity through livestock improvement, and integrate the rural population into the national economy. By highlighting the dynamic relationship between ecological constraints and centralist policies, the Erzurum case aims to provide an original contribution to the history of rural transformation in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Erzurum
• Agricultural Modernization
• Ottoman Empire
• Republic
• Agricultural Institutions

Destekleyen Kurum

No

Proje Numarası

Hayır

Etik Beyan

This study does not involve any research, human participants, animal experiments, or the use of personal data that would require approval from an ethics committee. Therefore, ethics committee approval was not required. Throughout the preparation and publication of this study, all relevant legal regulations, academic ethical principles, and rules of scientific publication ethics were adhered to.

Teşekkür

No

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. 30.10.0.0.65.433.1-13
3. 30.10.0.0.65.433.1-48 30.18.1.2/43.18.1, 2.4.1934
4. 30.10.0.0, 71.465.7/23.10.1936
5. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA)
6. 516/219381-213101-4
7. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
8. DH. İD, 99-32-30, 5 Şubat 1327/18 Şubat 1912)

9. A.MKT.MHM, 272-3-25, 5 Rebiülevvel 1312/6 Eylül 1894)
10. A.MKT.MHM., 727-3-21, 11 Şaban 1311/17 Şubat 1894)
11. A.MKT.MHM, 727-3-21, 4 Şaban 1311/10 Şubat 1894)
12. A.MKT. 42/44 (19 Mayıs 1846)
13. AYN.d.1783 25.5.1846
14. BEO, 354/26517, 29.07.1311
15. BEO, 574/42999, 21.08.1312
16. BEO, 4047 303466 0, H.17.06.1330 (3 Haziran 1912)
17. BEO, 1281 96026, H.02.11.1316 (14 Mart 1899)
18. BEO, 1230 92182 0, H.07.07.1316 (21 Kasım 1898)
19. DH.İD, 99-32-74-1, 2, 20 Rebiülahir 1333/7 Mart 1915)
20. DH. İD. 99-32-33-1,2,3,4,5,6,7,8, 30 Teşrin-i sani 1327/13 Aralık 1911)
21. DH. İD. 99-32-31, 9 Şubat 1327/22 Şubat 1912)
22. DH.İD. 99-32-29, 4 Şubat 1327/17 Şubat 1912)
23. DH.UMVM, 40 83 0, H.18.03.1338 (11 Aralık 1919)
24. DH.İD, 99-32-33-1, 30 Teşrin-i sani 1327/13 Aralık 1911)
25. İ.OM. 1311.Za.-1 (1894)
26. İ.OM.1316.L-2 (Mart-1899)
27. İ.MSM 3/45, 3
28. MVL.d. 470, 8
29. MKT.MHM, 727-3-3, 22 Şevval 1310/9 Mayıs 1893)
30. MKT.MHM., 727-3-2, 17 Şevval 1309/15 Mayıs 1892)
31. MV. 118/4; MV, 118/55; MV, 118/67; MV, 119/4; MV, 123/17; MV, 124/88; MV, 125/48
32. ŞD. 525 36 0, H.22.06.1315 (18 Kasım 1897)
33. ŞD. 526 11 0, H.21.09.1316 (2 Şubat 1899)
34. Y.PRK.UM. 68/111, 12 Mart 1904 (1321.Z.25)
35. Y.MTV. 237/99, 28 Aralık 1902 (1320.N.28)
36. Y.MTV. 248/45, 21 Temmuz 1903 (1321.R.25)
37. Y. PRK.UM. 68/111)
38. Y.MTV. 248/45, 21 Temmuz 1903 (1321.R.25)
39. Akşam, 1 Şubat 1926, s.3.
40. Cumhuriyet, 2 Ocak 1939, s.2.
41. Cumhuriyet, 9 Ağustos 1940, s.3.
42. Erzurum Gazetesi, 12 Haziran 1941, S.3696, s.4.
43. Erzurum Gazetesi, 17 Aralık 1943, S.3808, s.2.
44. Erzurum Gazetesi, 21 Eylül 1931, S.3262, s.4.
45. Erzurum Gazetesi, 3 Temmuz 1941, S.3699, s.4. Erzurum Gazetesi, 6 Mart 1943, S.3783, s.1.
46. Hakimiyet-i Milliye, 3 Ağustos 1931, s.2.
47. İktisat Vekâleti Mecmuası, S. 12, (1929), ss.50-51.
48. Son Posta, 21 Mayıs 1949, s.6.
49. Tasviri Efkar, 4 Şubat 1910, s.3.
50. Ticaret ve Ziraat Nezareti Mecmuası (TZNM), 3. Sene, 31 Mart 1328, Adet: 17.
51. Orman ve Maâdin ve Zirâat ve Baytar Mecmûası, 31 Teşrin-i evvel 1327 (13 Kasım 1911), s.910.
52. Osmanlı Ziraat Gazetesi, 9, 5 Eylül 1329 (18 Eylül 1913), ss.150-151.
53. Osmanlı Ziraat ve Ticaret Gazetesi, 151, 28 Nisan 1327 (11 Mayıs 1911), ss.365-367. Osmanlı Ziraat ve Ticaret Gazetesi, 29 Teşrin-i evvel 1325 (12 Kasım 1909), s.84. Ulus, 1 Ocak 1938, S. 5900, s.9.
54. Yayla Erzurum Halkevi Kültür Dergisi, 19 Şubat 1944, s.1.
55. Yayla Erzurum, Halkevi Kültür Dergisi, 15 Aralık 1944, ss.4-5.
56. Ziraat Vekâleti Mecmuası, 1 (2), Eylül 1340 (1924), s.12.
57. Ziraat Vekâleti Mecmuası, 3 (26), 15 Nisan 1326 (28 Nisan 1910), s.448.
58. Altuğ, V. (1941). Erzurum ve civarı. Resimli Ay Matbaası, İstanbul.
59. Akay, T. (2019). 20. yüzyıl Osmanlı tarımında patates: üretimi, tüketimi ve ticareti, Türkiye'de Tarım Politikaları ve Ülke Ekonomisine Katkıları, Uluslararası Sempozyum Bildirileri.
60. Batu, S. (1955). Türkiye’de yetiştirme çalışmaları ve yetiştirme kurumları. Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Yayınları.
61. Bulan, S. (2019). Türkiye’de hayvancılık (1923-1950). Yüksek Lisans Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tez No: 550957.
62. Çetin, M. (2021). 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı Öncesi ve Sonrasında Erzurum Vilayeti’nin İdari ve Sosyo-Ekonomik Durumu, MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(1), 504-520.
63. Demir Görür, E. (2023). Erzurum’da siyasi, iktisadi ve içtimai hayat (1901-1904). Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 43,1-41.
64. Doğu Cumhuriyetin 15nci Yılında. (1938). S 1.
65. Ergenç, Ö. (2007). “XVIII. yüzyılda Osmanlı Anadolu’sunda tarım üretiminde yeni boyutlar: muzâra’a ve murâba’a sözleşmeleri. Kebikeç, 23, 129-139.
66. Güran, T. (1992). Ziraî politika ve ziraatte gelişmeler, 1839-1876. 150. Yılında Tanzimat. Yayına Hazırlayan: Hakkı Dursun Yıldız. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
67. Güran, T. (1998). 19. yüzyıl Osmanlı tarımı üzerine araştırmalar. Eren Yayınları.
68. Kırkpınar, N. (2024). Türkiye’de ziraî eğitimin tarihçesi ve kurumsallaşması (1923-1963). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
69. Konukçu, E. (1992). Selçuklulardan Cumhuriyete Erzurum. Yüksek Öğretim Kurulu Yayınları.
70. Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi, 16 Nisan 1327 (29 Nisan 1911).
71. Pamuk, Şevket (1994). Osmanlı ekonomisinde bağımlılık ve büyüme (1820-1913). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
72. Quataert, D. (2008). Anadolu’da Osmanlı reformu ve tarım 1876-1908. Çev. Nilay Özok Gündoğan-Azat Zana Gündoğan. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
73. Salname-i Devlet-i Osmâni, 67, Selanik Matbaası, 1328 (1912),.499-519.
74. Şimendiferin Kavuştuğu Gün Erzurum (1939). Marifet Basımevi.
75. Söyler, Ö. (2023). Osmanlı Devleti’nde modern tarıma geçiş sürecinde Numune Çiftlikleri. Doktora Tezi, Kilis 7 Aralık Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Tez No: 860546.
76. Ticaret ve Ziraat Nezâreti İstatistiği, 22 Ağustos 1332 (4 Eylül 1916).
77. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Zabıt Ceridesi, D. II, C. 33, İ. 77, 1927.
78. Ürkmez, N. & Küçükuğurlu, M. (2024). İngiliz Konsolos memuru Henry Hunter Calvert’in raporuna göre Erzurum ziraat hayatı (1847). Turcology Research, 80, ss.396-409.
79. Vak’anüvis Ahmet Lütfi Efendi Tarihi (1999). C.8, İstanbul.
80. Yüksel, M. (2008). I. Dünya Savaşı’nda Erzurum’un İlk İşgal Günleri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 37, 263.
81. Ziraat Vekâleti Zootekni Müdürü Nureddin Bey’in Raporları (1928). İstanbul Sanayi Nefise Matbaası.