Kafkas Dergisi’nde Kafkasya: Tarihî, Coğrafî ve Kültürel Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, 1953 senesinde 12 sayı şeklinde yayımlanan Kafkas Dergisi’nde yer alan yazılar doğrultusunda Kafkasya’nın tarihî, coğrafî ve sosyoekonomik durumunu incelemektedir. Araştırmanın temel maksadı, Kafkas Dergisi’nin Kafkasya tasavvurunu göz önüne sermek ve tarihî hadiseleri hangi perspektiften değerlendirdiğini analiz etmektir. Nitel araştırma metodunun benimsendiği çalışmada, derginin sayıları doküman analizi yöntemiyle incelenmiş ve veriler toparlanmıştır. İnceleme bağlamında Kafkasya’nın coğrafi sınırları, nüfus yapısı, ekonomik faaliyetleri, ticari yolları ve stratejik konum ve önemi ile Rus yayılmacılığı, Şeyh Mansur ve Şeyh Şamil liderliğindeki direniş hareketleri, 1864 Çerkes Sürgünü ve muhaceret süreci değerlendirilmiştir. Bulgular, Kafkas Dergisi’nin Kafkasya’yı sadece tarihî ve coğrafi bir bölge şeklinde değil, ortak tarih, kültür ve kimlik çevresinde şekillenen bir bellek mekânı olarak ele aldığını göstermektedir. Kafkas Dergisi, Rus yayılmacılığına karşı ortaya konulan mücadeleyi ve sürgün tecrübesini Kafkas toplumlarının ortak tarihî mirasının temel ögeleri arasında değerlendirirken, Kafkas muhacirlerinde tarih bilincinin ve kültürel aidiyetin muhafazasına katkı sağlayan önemli bir yayın organı olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kafkas Dergisi
• Kafkasya
• Çerkesler
• Kafkas Muhacereti
• Kafkas Tarihi
• Şeyh Şamil

The Caucasus in Kafkas Dergisi (Caucasus Journal): A Historical, Geographical and Cultural Assessment

Öz

This study examines the historical, geographical and socio-economic situation of the Caucasus based on articles published in the Kafkas Dergisi (Caucasus Journal), which appeared in 12 issues in 1953. The primary aim of the research is to reveal the Kafkas Dergisi’s conception of the Caucasus and to analyse the perspective from which it assessed historical events. Adopting a qualitative research methodology, the journal’s issues were examined using document analysis, and data were collated. Within the scope of the study, the geographical boundaries of the Caucasus, its demographic structure, economic activities, trade routes, strategic location and importance, as well as Russian expansionism, the resistance movements led by Sheikh Mansur and Sheikh Shamil, the 1864 Circassian Exile and the emigration process were assessed. The findings demonstrate that the Kafkas Dergisi approaches the Caucasus not merely as a historical and geographical region, but as a space of memory shaped by a shared history, culture and identity. By treating the struggle against Russian expansionism and the experience of exile as fundamental elements of the shared historical heritage of the Caucasian societies, Kafkas Dergisi stands out as a key publication that contributes to the preservation of historical consciousness and cultural identity amongst Caucasian migrants.

Anahtar Kelimeler

• Kafkas Dergisi (Caucasus Journal)
• the Caucasus
• the Circassians
• the Caucasian Exile
• Caucasian History
• Sheikh Shamil

Kaynakça

1. Adiğe. (1953). Kafkasların Muhacereti. Kafkas Dergisi, (1), 9-16.
2. Akdemir, İ. O., & Türk, M. K. (2023). Zihinlerdeki Kafkasya: Kafkasya’nın Konumu ve Sınırları Üzerine Jeopolitik Analiz. Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi, (6), 132-157.
3. Alizade, O. (2010). 18. Yüzyılın İlk Yarısında Rusya’nın Kafkasya’da İşgalcilik Politikası. Gazi Akademik Bakış, (7), 105-114.
4. Altın, H. (2017). XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’ne Yapılan Çerkes Göçleri (Çerkes Sürgünü). Belgi Dergisi, (14), 580-591.
5. Atabinen, R. S. (2006). Kafkas Etekleri Türk Ticaret Yolları (Selahattin Tozlu, Çev.). Karadeniz Araştırmaları, (8), 31-39.
6. Aydın, N., & Ergül, E. (2019). Kafkasya Gazavatı ve Şeyh Şamil. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (12), 87-114.
7. Aydın, N., & Öztürk, K. (2019). İttihat ve Terakki’nin Birinci Dünya Savaşı Yıllarında Kafkasya Politikası. Tarih ve Günce, (5), 469-504.
8. Baktır, H. (2018). 17. Yüzyılda İngiliz Tüccarlar ve İpekyolu: Keşifler Dönemi’nde İngiliz Tüccarların İpek Yolu’na Ulaşma Teşebbüsleri. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, (Özel Sayı), 151-159.

9. Bedirhan, Y., & Tekin, Y. (2018). Abbasiler Döneminde Kafkasya’da Arap İdari Sistemin Kurulması ve Bunun Önemi. Journal of Social And Humanities Sciences Research, (19), 534-545.
10. Bersis, İ. Z. (1953). Büyük Kafkasya. Kafkas Dergisi, (3), 2-3.
11. Çaycıoğlu, S. O. (2022). Çarlık Rusya’nın Kafkas Hattı’nı İnşası ve Kuzey Kafkasya’da Hâkimiyet Kurma Mücadelesi. Belleten, (306), 717-754.
12. Çeçen, A. (2002). Çeçenistan Dosyası. Yeni Avrasya Yayınları.
13. Emir, O. (2011). Grek Kolonizasyon Dönemi’nde Karadeniz’de Önemli Bir Geçim Kaynağı: Köle Ticareti. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (10), 9-28.
14. Güsar, V. (1953a). Kafkas. Kafkas Dergisi, (1), 4-14.
15. Güsar, V. (1953b). Uşarma-Şeyh Mansur. Kafkas Dergisi, (11-12), 4-6.
16. Havjoko, A. C. (1953a). Kafkasya, İngiltere’nin Ticari Menfaatleri Dairesinde. Kafkas Dergisi, (6), 7-10.
17. Havjoko, A. C. (1953b). Kafkasya Ticaret Tarihi. Kafkas Dergisi, (1), 6-8.
18. Havjoko, A. C. (1953c). Kafkasya’da: Araplar Devrinde Ticaret. Kafkas Dergisi, (3), 20-21.
19. Havjoko, A. C. (1953d). Kafkasya’da Eski Ticaret Yolları. Kafkas Dergisi, (2), 7-8.
20. Havjoko, A. C. (1953e). Kafkasya’da İngiltere’nin Ticaret Durumu. Kafkas Dergisi, (7), 6-8.
21. Havjoko, A. C. (1953f). Kafkasya’da Ticaret Durumu. Kafkas Dergisi, (4), 9-12.
22. Hüseyin, M. (1953). Azerbaycan ve Rus Akınları. Kafkas Dergisi, (2), 10-13.
23. Kanssav. (1953). Kafkas Tarihinden Bir Köşe. Kafkas Dergisi, (2), 15-16.
24. Ketey, M. (1953a). 1877-1878 Senelerinde Türk-Rus Harbi Esnasında Şimali Kafkas (Çeçenistan ve Dağıstan’da) Rusya’ya Karşı İsyanlar (I). (10), 8-10.
25. Ketey, M. (1953b). 1877-1878 Senelerinde Türk-Rus Harbi Esnasında Şimali Kafkas (Çeçenistan ve Dağıstanda) Rusya’ya Karşı İsyanlar (II). (11-12), 23-26.
26. Köse, B. A. (2017). İlk Müslüman Hâkimiyetinden Abbasilere Müslümanların Güney Kafkasya Politikalarına Etki Eden İç ve Dış Gelişmeler. Vakanüvis - Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, (2), 297-342.
27. Kutay. (1953). Kafkas. Kafkas Dergisi, (2), 17.
28. Matthee, R. (2020). On Yedinci Yüzyılda Safevî İranı ile Moskova Arasındaki İpek Ticaretinde Ortaya Çıkan Osmanlı Aleyhtarı Siyasalar ve Mürûr Hakları (İlker Külbilge, Çev.). Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, (1), 197-229.
29. Meker, A. (1953a). Kafkas. Kafkas Dergisi, (9), 13-15.
30. Meker, A. (1953b). Kafkas Coğrafyası. Kafkas Dergisi, (3), 18-19.
31. Meker, A. (1953c). Kafkas Coğrafyası. Kafkas Dergisi, (4), 23-24.
32. Özhazinedar, T. (2023). Sovyetlerin Dağılmasında Sonra Kuzey Kafkasya’da (Çeçenistan, İnguşetya, Dağıstan, Abhazya ve Osetya’da) Yaşanan Sorunlar. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, (1), 241-275.
33. Penah, N., & Shakirov, E. (2020). Çarlık Rusya’nın Güney Politikalarında Kafkasya. Kafdağı, (2), 176-190.
34. Sağlam, Ü. G. (2025). Kafkas Dergisinde Yer Alan Makaleler Işığında Çerkezler. Turkuaz Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 6(2), 187-207.
35. Solmaz, G. (2023). Türk Marşlarının Kökeni ve Değişimi Üzerine: Kafkasya Marşı’nın İzmir Marşı’na Dönüşümü. Orta Doğu ve Orta Asya-Kafkaslar Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (2), 1-6.
36. Sultan, A. (1953). Batı Adige ve Azegalerin Büyük Hicretten Evvel Kafkasya’da Oturdukları Yerler. Kafkas Dergisi, (9), 9-11.
37. Şhaplı, İ. (1953). Kafkasya ve Kafkasyalılar. Kafkas Dergisi, (5), 11-12.
38. Tanrıverdi, M. (2021). Rusya’nın Kafkasya Müslümanlarını İdare Yöntemi Olarak Askeri-Halk İdaresinin Teşekkülü ve Uygulanışı (1860-1917). Tarih Dergisi, (75), 251-279.
39. Taşcı, T. A. (2019). Kafkasya’da Rus İdari Yapıları (1785-1845). Karadeniz İncelemeleri Dergisi, (27), 73-110. Yaqubova, N. (2024). Kafkas Adının Etimolojisi. Kafkasya Çalışmaları, (15), 61-74.
40. Yıldırım, E. (2020). XVII. Yüzyılın İkinci Yarısında Kırım Hanlığı‘nda Etnik Unsurlar. Journal of International Eastern European Studies, (1), 318-337.
41. Yüksel, A. (2012). Osmanlı istihbarat ağı ve İmam Mansur. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (32), 171-200.