Vatikan Tanınmadan Önce Cumhuriyet Türkiyesi’nde Papalık Mümessilliği’nin Mülkiyet Davaları (1932-1947)

Öz

1948-1949 yıllarında toplanan bakanlıklar arası bir komisyonun raporu, Türkiye’deki yabancı müesseselerin hukuki statüsüne ve gayrimenkul edinme haklarına dair kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi’nde bulunan raporu temel kaynak olarak kullanan makale, yabancı kurumların taşınmaz haklarının Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet’e uzanan süreçteki hukuki dayanaklarını ve Papalık Mümessilliği’nin İstanbul’daki gayrimenkulleri üzerine yaşanan hukuki tartışmayı incelemektedir. Rapor, ilgili mevzuat, Lozan’da yapılan düzenlemeler ve dönemin yargı kararlarıyla birlikte değerlendirilmiştir. Lozan’da yabancı müesseselere genel ve sınırsız bir mülkiyet hakkı tanınmamış, İsmet Paşa’nın mektuplarıyla yalnızca İngiliz, Fransız ve İtalyan kurumlarının mevcut durumları güvence altına alınmıştır. Yabancı müesseselerin taşınmazlar üzerindeki hakları Osmanlı döneminde çoğu zaman fiilî durum ve muvazaalı tescillerle edinilmiş, sınırları ferman ve iradelerle çizilmişti. Komisyon, bu hakların genişletilmesine, taşınmazların tebdiline ve ortadan kalkmış yapıların yeniden inşasına kural olarak karşı çıkmış, zorunlu hizmet ihtiyaçları ve kamu yararı için sıkı denetime bağlı istisnalar öngörmüştür. Papalık Mümessilliği’nin taşınmazları bu yaklaşımın en belirgin örneğidir. Türkiye’nin Papalığı ve Vatikan’ı tanımaması nedeniyle komisyon, mümessilliğe özel hukuk alanında ehliyet ve taşınmaz tasarrufu yetkisi tanınmasını mümkün görmemiştir. Mümessilliğin talep ettiği on sekiz taşınmaz da 1945’teki Yargıtay kararıyla Vakıflar İdaresi’nde kalmıştır. Cumhuriyet yönetiminin yabancı müesseseler karşısındaki tutumu, egemenliği esas alan ve bu kurumların haklarını kazanılmış hakların sınırları içinde tutan bir anlayışa dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Papalık Mümessilliği
• Vatikan
• Lozan Antlaşması
• tüzel kişilik
• gayrimenkul edinimi

Before the Vatican Was Recognized The Papal Representation’s Property Litigation in Republican Turkey (1932-1947)

Öz

A report prepared in 1948–1949 by an interministerial commission offers a comprehensive assessment of the legal status of foreign institutions in Turkey and their right to acquire real property. Drawing primarily on this report, held in the Republican Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye Directorate of State Archives, this article examines the legal foundations of foreign institutions’ property rights from the late Ottoman period into the Republican era. It also analyses the legal dispute over the properties of the Apostolic Delegation in Istanbul. The report is read alongside the relevant legislation, the arrangements made at Lausanne, and contemporary court decisions. The Lausanne settlement did not grant foreign institutions a general or unrestricted right of ownership. Through İsmet Pasha’s letters, it merely safeguarded the existing status of British, French and Italian institutions. In the Ottoman period, these institutions’ rights over real property had largely been acquired de facto or through nominee registrations, and their limits had been set by imperial firmans and decrees. The commission opposed, as a rule, the expansion of these holdings, the exchange of properties, and the reconstruction of institutions that had ceased to exist. It allowed exceptions, subject to strict oversight, for essential service needs and public interest. The Apostolic Delegation’s properties illustrate this approach most clearly. Since Turkey recognised neither the Holy See nor the Vatican City State, the commission found it impossible to grant the Delegation legal capacity or the right to dispose of real property. Eighteen of the properties it claimed remained with the Directorate General of Foundations following a 1945 ruling of the Court of Cassation. Republican Turkey’s stance towards foreign institutions thus rested on the primacy of state sovereignty and confined these institutions’ rights within the limits of acquired rights.

Anahtar Kelimeler

• Papal Representation
• Vatican
• Treaty of Lausanne
• legal personality
• acquisition of real estate

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA).
2. BCA, 2763/47977–229247–1.
3. Armaoğlu, F. (1991). Amerikan belgelerinde Lozan Konferansı ve Amerika. Belleten, 55 (213), 483–528. https://doi.org/10.37879/belleten.1991.483
4. Aydın, A. İ. (1999). Hz. Peygamber devrindeki kurumların tüzel kişilik açısından incelenmesi (Tez No: 74504). [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
5. Güllü, R. E. (2019). Vatikan’ın devletleşmesi ve Türk kamuoyu. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları-Recent Period Turkish Studies, (36), 1–28. https://doi.org/10.26650/YTA2019–635123
6. Göktürk Çetinkaya, S. (2023). İsmet Paşa’nın Lozan günleri. B. K. Yeşilbursa (Ed.), Türkiye Cumhuriyeti’nin Tapu Senedi Lozan Barış Antlaşması 100. Yıl. (s. 529–564). Sentez Yayınevi. Göksün, M. M. (2024). Osmanlı Devleti’nde yabancı devlet vatandaşlarının gayrimenkul edinme hakkının fıkhî açıdan değerlendirilmesi. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, (44), 261–301. https://doi.org/10.59777/ihad.1462268
7. İsbir, K. B. (2017). Kamu Tüzel Kişiliği (Tez No: 462185). [Yayımlanmamış Doktora Tezi Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi
8. Mutlu, C. (2023). Başlangıcından Lozan Konferansı’na Türkiye’de yabancılara taşınmaz satışı ve karşılaşılan sorunlar. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 39 (107), 39–78. https://doi.org/10.33419/aamd.1301600

9. Şişman, A. (2006). XX. Yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti’nde yabancı devletlerin kültürel ve sosyal müesseseleri. Atatürk Araştırma Merkezi.
10. Şişman, A. (2008). XX. Yüzyıl başlarında Rumeli ve adalardaki yabancı müesseseler. Uşak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1 (1), 1–10.
11. Tözeren, N. (1952). Türkiye’de ecnebilerin mülk edinmeleri. IV. Türk Tarih Kongresi: Ankara, 10–14 Kasım 1948: Kongreye sunulan tebliğler (s. 354–362). Türk Tarih Kurumu.