Bintepe (Salihli) Lidya Tümülüslerinde Coğrafi Etkiler

Yıl 2025, Cilt: 30 Sayı: 54, 108 - 124, 31.12.2025

Mehmet Akif Ceylan

https://doi.org/10.17295/ataunidcd.1688042

Öz

Makalede ele alınan tümülüsler, Batı Anadolu’da (Salihli), Lidya krallığının başşehri kadim Sart şehrinin yaklaşık 6-12 km kuzeyinde, Gediz Nehri ile Marmara Gölü arasında yer alır. Bintepeler adı verilen alçak bir plato sathı üzerinde, Lidya kralları ve aristokrat sınıftan olan insanlara ait anıt mezar şeklinde yapılan ve üçü büyük boyutlarıyla dikkati çeken 115 kadar tümülüs mevcuttur. Çalışmada ülkemizin en büyük nekropolü olan Bintepeler’in anıt mezar yeri olarak tercih edilmesi, inşa süreci ve tümülüslerin inşasından sonra geçen zaman içinde dış süreçlerin tümülüsleri işlemesi, değiştirmesi aşamalarının coğrafi bir bakış açısıyla incelenmesi amaçlanmıştır. Makalenin hazırlanmasında nitel araştırma yöntemleri ve arazi gözlemlerinden yararlanılmıştır. Araştırmanın temel probleminde Bintepeler Lidya tümülüslerinde coğrafi etkiler nelerdir sorusuna cevap aranmıştır. Bu sorunun cevaplanmasında coğrafya bilim sistematiği esas alınmıştır. Sahanın doğal şartları bir bütün olarak göz önüne alındığında; tümülüslerin inşası döneminde yeterli düzeyde coğrafi bilgiye sahip olunduğu ve çok doğru bir yer tercihinin yapıldığı sonucuna ulaşılır. İnşasından bu yana geçen yaklaşık 2500 yıllık dönemde fiziki ve beşeri süreçlerle tümülüslerin morfolojik görünümlerinde önemli değişme ve bozulmaların meydana geldiği ayırt edilir. Bintepe tümülüslerinin coğrafi sürdürülebilirlik esas alınarak bütün paydaşların katılımıyla faydalanma ve koruma bağlamında kapsamlı projelerle turizm açısından değerlendirilmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

Lidya , Bintepeler , Salihli , tümülüs , coğrafi etkiler

Geographical Effects on the Bintepe (Salihli) Lydian Tumuli

Öz

The tumuli discussed in this article are located in Western Anatolia (Salihli), approximately 6–12 km north of the ancient city of Sardis, the capital of the Lydian Kingdom, between the Gediz River and Lake Marmara. Situated on a low plateau known as Bintepeler, there are about 115 tumuli built as monumental graves for Lydian kings and members of the aristocratic class, three of which stand out due to their massive sizes. The aim of this study is to examine, from a geographical perspective, why Bintepeler — the largest necropolis in Türkiye — was chosen as a site for monumental tombs, the construction process of the tumuli, and how external factors have affected and altered the tumuli over time. The article predominantly employs qualitative research methods and field observations. The main research question seeks to identify the geographical influences on the Bintepe Lydian tumuli. The systematic framework of geographical sciences has been used to answer this question. When the natural conditions of the site are considered as a whole, it is concluded that there was a sufficient level of geographical knowledge during the construction period and that the site selection was remarkably accurate. Over the approximately 2,500 years since their construction, significant changes and deteriorations in the morphological appearances of the tumuli have occurred due to physical and human processes. The Bintepe tumuli should be evaluated through comprehensive projects based on geographical sustainability principles, with the participation of all stakeholders, in terms of both utilization and conservation.

Anahtar Kelimeler

Lydia , Bintepeler , Salihli , tumuli , geographical effects

Kaynakça

• Akurgal, E. (1988). Anadolu uygarlıkları. Net Turistik.
• Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/manisadaki-2-bin-700-yillik-tumuluslerde-definecilere-karsi-tedbirler-artirildi/2128776. Erişim: 19.02.2024.
• Atalay, İ. (1980). Gediz Nehri havzasında toprak erozyonu problemleri üzerinde bir araştırma. Jeomorfoloji Dergisi, 9, 61-82.
• Bayburtluoğlu, C. (1982). Arkeoloji (turist rehberleri için). Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Bircan, A., Bozbay, E., Gökdeniz, S., Kozan, A. T., & Öğdüm, F. (1983). Gediz graben sisteminin jeomorfolojisi ve genç tektoniği. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü Temel Araştırmalar Dairesi Rapor No.1.
• 1/25000 ölçekli harita (İzmir, K19-c3, K20-d4), Harita Genel Komutanlığı. 2000.
• 1/200.000 ölçekli harita. Harita Genel Müdürlüğü. 1946.
• Bulkan, Ö. (2009). Marmara Gölü (Manisa) çökellerinin jeokimyasal özellikleri ve yörenin kuvaternerdeki paleo-ekolojik evrimi (Tez No: 282812). [Yayınlanmamış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Darkot, B. (1979). Sart, İslam ansiklopedisi. Milli Eğitim Basımevi, 10, 237-239.
• Dinç, R. (1993). Lydia tümülüsleri (Tez No: 26474). [Yayınlanmamış doktora tezi, Ege Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Doğanay, H. (2017). Coğrafya bilim alanları sözlüğü. Pegem Akademi.
• Erciyes, İ. (1966). Marmara Gölü ve civarının morfolojisi [Yayınlanmamış bitirme tezi, İstanbul Üniversitesi].
• Ergül, T. (1991). Kurtuluş savaşında Manisa (1919-1922). Manisa Kültür ve Sanat Kurumu Yayını.
• Evren, N. (1992). Poyraz köyünden köy enstitülerine. Gündoğan Yayınları.
• Gediz havzası toprakları. (1974). Köy İşleri ve Kooperatifler Bakanlığı Topraksu Genel Müdürlüğü Yayınları No. 302.
• Hakyemez, F. G., Erkal, T. (2013). Gediz grabeninin kuvaterner jeolojisi ve evrimi. Türkiye Jeoloji Bülteni, 56(2), 1-26.
• Hanfmann, G. M. A. (1964). Guide to Sardis (Çev. Selma İnal), MEB Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayınlarından Seri I (17).
• Hanfmann, G. M. A. (1983). The city and its environment. G. M. A. Hanfmann, W. E. Mierse (Eds.), Sardis from Prehistoric to Roman times içinde (pp.1-16). Harvard University Press.
• Herodotus. (1904). The histories of Herodotus (Çev. H. Gary). D. Appleton.
• Höhfeld, V. (2022). Bintepe tumuli und archäologische fundstellen. Entwurf und Kartographie. https://de.wikipedia.org/wiki/Datei:Bin_Tepe_Tumuli_und_arch%C3%A4ologische_Fundstellen.jpg Erişim: 12.03.2025. Https://sardisexpedition.org/tr/essays/about-bin-tepe Erişim: 15.03. 2025.
• Jung, L., & Saatçi, F. (1976). Salihli ve Turgutlu civarında tersiyer tepelik arazide erozyonun etkileri. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları No. 238.
• Köroğlu, K. (1997). Bintepeler. Skylife, 170, 66-78.
• Lahn, E. (1948). Türkiye göllerinin jeolojisi ve jeomorfolojisi hakkında bir etüt. Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü Yayınları, Seri B, 12.
• Luke, C., Roosevelt, C. H., Cobb, P. J., & Çilingiroğlu, Ç. (2015). Chalcolithic through iron age survey ceramics in the Marmara Lake Basin, Western Turkey. Journal of Field Archaeology, 40(4), 428-449.
• Olfers, J. F. M. (1859). Uber die Lydischen konigsgraber bei Sardes und den grabhugel des Alyattes: nach dem bericht des königlichen General-Konsuls Spiegelthal zu Smyrna. Königliche Akademie der Wissenschaften.
• Perrot, G., & Chipiez, C. (1892). History of art in Phrygia, Lydia, Caria, and Lycia. A.C. Armstrong and Son.
• Prokesch von Osten, G. A. (1831). Erinnerungen aus Aegypten und Kleinasien (Bd. 3). Armbruster.
• Ratté, C. J. (1989). Lydian masonry and monumental architecture at Sardis [Unpublished doctoral dissertation, University of California].
• Russin, R. U., & Hanfmann, G. M. A. (1983). Lydian graves and cemeteries. G. M. A. Hanfmann, & W. E. Mierse (Eds.), Sardis from prehistoric to Roman times içinde (pp. 53-56). Harvard University Press.
• Texier, C. (1923). Küçük Asya (Çev. A. Suad). Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Maarif Vekâleti Neşriyatı, 2(2), 71-75.
• The Ancient city of Sardis and the Lydian tumuli of Bintepe, UNESCO World Heritage Centre, https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5829 Erişim: 05.02.2025.
• The archaeological exploration of Sardis (2023). Bintepe, the tumulus of Alyattes and Karnıyarık Tepe. Sart Amerikan Hafriyat Heyeti Dijital Araştırma Merkezi, https://sardisexpedition.org/en/essays/about-bin-tepe Erişim: 09.03.2025.
• Türk İstiklal Harbi Batı Cephesi, II (2). T.C. Genelkurmay Askerî Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Resmî Yayınları Seri No. I. 1999.
• Umar, B. (1981). Lydia. Ak Yayınları Kültür Kitapları Serisi No. 4.
• Vardar, S. (2018). Marmara Gölü’nün paleocoğrafyası ve Tunç Çağı’ndan günümüze jeoarkeolojik değerlendirmeler (Manisa). Coğrafi Bilimler Dergisi, 16(2), 217- 237 https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000199
• Yalçınlar, İ. (1990). Türkiye’de eski çağ insanlarının bazı faaliyet ve eserlerinde coğrafi etkiler. X. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, 25-34 (Ayrı basım), Türk Tarih Kurumu Basımevi.