Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Sınıf İçi ve AFAD Destekli Afet Eğitimine Yönelik Algı ve Farkındalıklarının İncelenmesi

Öz

Afet eğitimi, insanların afetler hakkındaki bilgi düzeyleri, farkındalıkları ve ilgilerini artırmayı hedeflemektedir. Afet Eğitimi Dersi kapsamında gerçekleştirilen çalışmanın temel amacı, sınıf içi eğitim ile AFAD iş birliğiyle düzenlenen saha temelli eğitim süreçlerinin, sosyal bilgiler öğretmen adaylarının afetlere yönelik algı ve farkındalıklarına olan etkisini incelemektir. Araştırma sürecinde hem bilişsel hem de duyuşsal kazanımlar dikkate alınmış, öğretmen adaylarının afetlere yönelik algı, tutum ve gönüllülük eğilimlerinde meydana gelen değişim bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Çalışmada nitel ar0aştırma desenlerinden durum çalışması kullanılmış, çalışmanın katılımcıları bir devlet üniversitesinde öğrenim gören 18, 4. sınıf sosyal bilgiler öğretmen adayı olarak belirlenmiştir. Veri toplama aracı olarak yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmış ve elde edilen veriler betimsel analiz yöntemi ile değerlendirilmiştir. Araştırmanın bulguları, öğretmen adaylarının hem Türkiye'de hem de dünyada en sık karşılaşılan afet türleri olarak deprem ve seli algıladıklarını ortaya çıkarmıştır. Heyelan, yangın ve çığ gibi afetler ise daha az sıklıkla ifade edilmiştir. Afetlerin nedenlerine ilişkin öğretmen adaylarının görüşlerinde hem doğal (iklim değişikliği, tektonik hareketler) hem de beşeri (ihmal, bilinçsizlik, yerleşim sorunları) faktörlere vurgu yapılmıştır. Afetlerin mekânsal dağılımına ilişkin olarak Pasifik Ateş Çemberi, Japonya ve Türkiye gibi yüksek riskli bölgelerin ifade edildiği görülmektedir. AFAD eğitimi öğretmen adaylarının afetlerle ilgili bilgi ve farkındalık düzeylerini artırmış, ayrıca afet yardım çalışmalarına gönüllü olarak katılma konusunda olumlu tutum geliştirmelerine etkide bulunmuştur. AFAD eğitiminin afet dersinden elde edilen bilgileri pekiştirdiği ve teorik bilgileri deneyimsel öğrenme yoluyla desteklediği ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Afet eğitimi
• AFAD
• sivil toplum kuruluşu
• gönüllülük
• coğrafya

An Examination of Pre-Service Social Studies Teachers’ Perceptions and Awareness Regarding Classroom-Based and AFAD-Supported Disaster Education

Abstract

The aim of this study is to examine the effect of theoretical and practical learning processes carried out within the scope of Disaster Education Course on pre-service social studies teachers' knowledge, awareness, and volunteerism towards disasters. The participants of this study, in which case study, one of the qualitative research designs, was used, consisted of 18 4th grade pre-service social studies teachers studying at a state university. A semi-structured interview form was used as a data collection tool and the data obtained were analysed through descriptive analysis method. The findings of the study show that the disasters the pre-service teachers perceive as the most commonly encountered both in Türkiye and in the world are earthquake and flood. It was stated that disasters such as landslide, fire, and avalanche were encountered less frequently. In their statements on the etiology of disasters, both natural (climate change, tectonic movements) and human (negligence, unconsciousness, settlement problems) factors were highlighted. Regarding the spatial distribution of disasters, high risk regions such as Pacific Ring of Fire, Japan, and Türkiye were emphasised. It was observed that AFAD training increased pre-service teachers' knowledge and awareness levels about disasters and also encouraged a positive tendency to participate in disaster relief operations voluntarily. It was revealed that AFAD training reinforced the knowledge obtained from the disaster course and supported the theoretical knowledge through experiential learning.

Keywords

• Disaster training
• AFAD
• civil society organisation
• volunteering
• geography

Kaynakça

1. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. (2022). Türkiye afet risk azaltma planı (TARAP) 2022–2030. T.C. İçişleri Bakanlığı. https://www.afad.gov.tr/turkiye-afet-risk-azaltma-plani-tarap
2. Akdağ, G. (2019). AFAD’ın “Afete hazır Türkiye-birey ve aileler için afet bilinci eğitimi”nin eğitim programları ve materyali yönünden değerlendirilmesi, (Tez No. 598876), [Yüksek Lisans Tezi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
3. Ataman Bor, N. (2023). Üniversite öğrencilerinde afet farkındalık eğitimi etkinliğinin değerlendirilmesi, Afet ve Risk Dergisi, 6(1), 165-175. https://doi.org/10.35341/afet.1173110
4. Boğazpınar Gün, S. (2017). AFAD’ın eğitici eğitimi programlarının değerlendirilmesi “birey ve aile için afet bilinci eğitmen eğitimi” örneği, (Tez No. 480288), [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
5. Bulu, D., & Avcı, G. (2023). Determination of disaster awareness perception levels among class teachers. Future Visions Journal, 7(1), 15-29.
6. Ceylan, S. (2024). Türkiye’de doğal afetler. H. Yazıcı ve N. Koca (Ed.), Türkiye coğrafyası ve jeopolitiği içinde (s. 125-161) Pegem Akademi.
7. Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative and mixed methods approaches (4th ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
8. Doğru, S., & Orzan, M. (2025). Öğretmen adaylarının sürdürülebilir kalkınma ve iklim değişikliği farkındalıklarının incelenmesi. Afet ve Risk Dergisi, 8(1), 182-195.

9. Inal, E. & Dogan, N. (2018). Improvement of general disaster preparedness belief scale based on health belief model. Prehospital and Disaster Medicine, 33(6), 627-636. https://doi.org/10.1017/S1049023X18001012
10. Japan International Cooperation Agency (JICA). (2025, February 20). https://www.jica.go.jp/turkish/overseas/turkey/index.html
11. Johnson, A. P. (2015). Eylem araştırması el kitabı (Çev. Uzuner, Y. ve Anay, M. Ö.) (2. Baskı), Anı.
12. Kadıoğlu, M. (2008). Modern, bütünleşik afet yönetimin temel ilkeleri. M. Kadıoğlu ve E. Özdamar (Ed.), Afet zararlarını azaltmanın temel ilkeleri içinde (ss. 1-34), JICA Türkiye Ofisi Yayınları No: 2, Ankara.
13. Kahraman, S., Polat, E., & Korkmazyürek, B. (2021). Afet yönetim döngüsündeki ana terimler. Avrasya Terim Dergisi, 9(3), 7-14. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1847608
14. Karademir, N. (2014). Coğrafya öğretmen adaylarının alan bilgisi yeterlikleri. Doğu Coğrafya Dergisi, 18(29), 79-96. https://doi.org/10.17295/ataunidcd.31308
15. Karancı, N., Akşit, B. & Dirik, G., (2005). Impact of a community disaster awareness training program in Turkey: Does it influence hazard-related cognitions and preparedness behaviors. Social Behavior and Personality, 33(3), 243-258.
16. Kaya, E. (2020). Medikal kurtarma ekibi üyelerinin acil durum/afetlere yönelik bireysel hazırlıkları ve afet sonrası iş sürekliliği değerlendirmesi: İstanbul Ulusal Medikal Kurtarma Ekibi örneği, (tez No: 639987), [Yüksek Lisans tezi, Bezm-i Alem Vakıf Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
17. Kolb, D. A. (1984). Experiential learning: Experience as the source of learning and development. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall. https://www.researchgate.net/publication/235701029_Experiential_Learning_Experience_As_The_Source_Of_Learning_And_Development
18. Mağden, Ç., Ademhan, Ç., Şavur, E., Yeniokatan, İ., Kılıç, M., Gözden, M., Çavuşculu, M., Akman, P., Thomas A., S., & Yüksel, S. (2008). Afetlerde psikosoyal destek uygulama rehberi. Türk Kızılayı, Ankara.
19. Marangoz, M., & İzci, Ç. (2023). Doğal afetlerin ekonomik, sosyal ve çevresel etkilerinin 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler bağlamında girişimciler açısından değerlendirilmesi. Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Dergisi, 24(52), 1-30. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3091756
20. Mayring, P. (2011). Nitel sosyal araştırmalara giriş. BilgeSu.
21. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. Thousand Oaks, CA: Sage. https://vivauniversity.files.wordpress.com/2013/11/milesandhuberman1994.pdf
22. Nalkıran, T., & Karamustafaoğlu, O. (2020). Doğal afetler konusunun okul dışı öğrenme ortamında öğretimi: Afad gezisi. Öğretim Teknolojileri ve Öğretmen Eğitimi Dergisi (JITTE), 9(2), 91-113. https://www.acarindex.com/pdfs/1106953
23. Oral, V., & Cengiz, E. (2021). Afet hazırlık davranışlarına etki eden faktörlerin incelenmesi: Bir yapısal eşitlik modellemesi. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Elektronik Dergisi, 12(3), 1252-1269. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1848185
24. Özey, R. (2016). Bölgesel coğrafya serüveninde yanılgılar. Marmara Coğrafya Dergisi, 34, 98-106. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/227360
25. Özey, R., & Ünlü M. (2022). Afetler coğrafyası. Aktif.
26. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
27. Rañeses, M. K., Chang-Richards, A., Richards, J., & Bubb, J. (2018). Measuring the level of disaster preparedness in Auckland. Procedia Engineering, 212,419-426. https://dx.doi.org/10.1016/j.proeng.2018.01.054
28. Sarıtaş, E., & Çelik, K. (2013). İlkokul öğrencilerinin sınıf kavramına ilişkin metaforik algıları. Journal of Human Sciences, 10(1), 1185-1201. https://arastirmax.com/tr/system/files/dergiler/161047/makaleler/10/1/arastrmx_161047_10_pp_1185-1201.pdf
29. Stake, R. E. (1995). The art of case study research. Sage.
30. Taymaz, M. (2001). Doğal afet zararlarını azaltma çalışmaları. Afet Dergisi (Eğitim-Haber-Bilim Dergisi), 1(2), 4-5.
31. Wisner, B., Blaikie, P., Cannon, T., & Davis, I. (2004). At risk: Natural hazards, people's vulnerability and disasters (2nd ed.). Routledge. https://www.preventionweb.net/files/670_72351.pdf
32. Yavuz, Ö. (2014). Afetler sonrası yapılan sosyal yardımlar ve hizmetler. İdeal Kültür.
33. Yıldırım, A. (2023). Afetlerde dijital iletişim ve acil çağrı uygulamalarının kullanılabilirliği üzerine bir inceleme: AFAD acil çağrı. TRT Akademi, 8(18), 552-573. https://doi.org/10.37679/trta.1273910
34. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin.
35. Yin, R. K. (2018). Case study research and applications: Design and methods (6th ed.). Sage.