Comparative Analysis of Flood Susceptibility of Sub-basins of Van Gölü Basin

Öz

In flood-prone areas, loss of life and property is inevitable if the relationship between the natural environment and human activities is not properly structured. The Lake Van closed basin, where floods frequently occur, is located in the eastern part of Türkiye near the Iranian border. In the study area, which was divided into 19 sub-basins based on the drainage divide, morphometric indices containing linear, areal, and relief parameters were utilized to classify and compare flood susceptibility. The study was conducted using morphometric analyses, field findings, flood statistics, and Geographic Information Systems (GIS) techniques. Based on the numerical impact table derived from the morphometric index results, flood susceptibility was classified into five categories: very low, low, moderate, high, and very high. According to the results, flood susceptibility is "very low" in three, "low" in three, "moderate" in one, "high" in four, and "very high" in eight sub-basins (Deliçay, Zilan, Kotum-Tatvan, Erçek-Karasu-Engil, Bendimahi-Deliçay, Engil-Gevaş, Kotum-Sufresor, and Çaybağı). The data obtained from the study results serve as a guide for decision-makers in basin prioritization and planning.

Anahtar Kelimeler

• Geographic Information Systems
• Van Gölü Basin
• flood susceptibility

Van Gölü Havzasında Taşkın Duyarlılığının Alt Havzalar Ölçeğinde Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Taşkınların yaşandığı ve yaşanması muhtemel yerlerde doğal ortam ve insan ilişkisi doğru kurgulanmadığı takdirde can ve mal kayıplarının meydana gelmesi kaçınılmazdır. Taşkınların sıklıkla meydana geldiği Van Gölü kapalı havzası, Türkiye’nin doğu kesiminde İran sınırında bulunmaktadır. Su bölümü çizgisi esas alınarak 19 alt havzaya ayrılan çalışma sahasında, taşkın duyarlılığının sınıflandırılması ve karşılaştırılması amacıyla çizgisel, alansal ve rölyef parametrelerini içeren morfometrik indislerden faydalanılmıştır. Çalışma; morfometrik analizler, arazi bulguları, taşkın istatistikleri ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tekniklerinden faydalanılarak gerçekleştirilmiştir. Morfometrik indis sonuçları kullanılarak ortaya konulan sayısal etki tablosu ile taşkın duyarlılık sınıflaması beş kategoride (çok düşük, düşük, orta, yüksek, çok yüksek) ele alınmıştır. Sonuçlara göre taşkın duyarlılığı, alt havzalardan üç tanesinde “çok düşük”, üç tanesinde “düşük”, bir tanesinde “orta”, dört tanesinde “yüksek” ve sekiz tanesinde ise (Deliçay, Zilan, Kotum-Tatvan, Erçek-Karasu-Engil, Bendimahi-Deliçay, Engil-Gevaş, Kotum-Sufresor, Çaybağı) “çok yüksek”tir. Çalışma sonuçlarından elde edilen veriler havza önceliklendirme ve planlamaları için karar vericilere fikir niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)
• Van Gölü Havzası
• taşkın duyarlılığı

Kaynakça

1. ASF (Alos Palsar). (2023). Alaska Uydu Tesisi-Dağıtılmış Aktif Arşiv Merkezi. https://asf.alaska.edu/datasets/daac/ alos-palsar/
2. Ateş, Ş., Mutlu, G., Özerk, O.Ç., Çiçek, İ., Karakaya Gülmez, F., Bulut Üstün, A., Karabıyıkoğlu, M., Çelebioğlu, R., Özata, A., & Aksoy, A. (2007). Van Bölgesinin Yerbilimleri Verileri. MTA Rapor No:10961, 152s (yayınlanmamış).
3. Avci, V., Dölek, İ., & Uzelli, T. (2023). Araklı ve çevresinde (Trabzon) sel ve taşkına neden olan derelerin morfometrik analizlerle taşkın duyarlılıklarının belirlenmesi. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi, 13(3), 1024-1054. https://doi.org/10.31466/kfbd.1286455
4. Avci, V., & Ünsal, Ö. (2023). A morphometric approach to Bozkurt (Kastamonu-Türkiye) flood. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 9(2), 216-239. https://doi.org/10.21324/dacd.1210797
5. Avcı, V., & Sunkar, M. (2015). Giresun’da sel ve taşkın oluşumuna neden olan Aksu Çayı ve Batlama Deresi havzalarının morfometrik analizleri. Journal of Geography, 30, 91-119.
6. Avinash, K., Jayappa, K. S., & Deepika, B. (2011). Prioritization of sub-basins based on geomorphology and morphometricanalysis using remote sensing and geographic information system (GIS) techniques. Geocarto International, 26(7), 569-592.
7. Baker, V.R., Kochel, R.C. & Patton, P.C. (1988) Flood geomorphology. Wiley-Interscience, New York.
8. Biswas, S., Sudhakar, S., & Desai, V. R. (1999). Prioritisation of subwatersheds based on morphometric analysis of drainage basin: A remote sensing and GIS approach. Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 27(3), 155-166.

9. Demir, A., Kemeç, S., & İlke, F. D. (2022). Afet riski değerlendirmelerinde çoklu tehlike analizi "Erciş, Van örneği". Resilience, 6(1), 15-38.
10. Doğanay, S., Alım, M., & Altaş, T. (2006). Atmosfer kökenli doğal afetlere bir örnek: 10 Ağustos 2005 Erzurum seli. Doğu Coğrafya Dergisi, 11(16), 305-322.
11. Dölek, İ., & Vedat, Avci (2024). Muş ilinin sel ve taşkın duyarlılık haritalarının oluşturulması. The Journal of Academic Social Science, 44(44), 190-204.
12. Duman, N., & İrcan, M. R. (2022). Coğrafi bilgi sistemleri tabanlı Çankırı merkez ilçesinin taşkın duyarlılık analizi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, (9), 50-66. https://doi.org/10.46453/jader.1165963
13. Elbaşı, E., & Özdemir, H. (2018). Marmara Denizi akarsu havzalarının morfometrik analizi. Journal of Geography, (36), 63-84.
14. Ergül, T., & Aydın, O. (2025). Küçük Melen İğneler Havzası’ndaki taşkınların hidrolojik modelleme yöntemiyle (HEC-HMS) belirlenmesi. Geomatik, 10(1),1-14. https://doi.org/10.29128/geomatik.1492923
15. Esen, F. (2022). Ayancık Çayı Havzası'nda (Sinop) meydana gelen taşkın olaylarının havza morfometrisi açısından değerlendirilmesi. Uluslararası Coğrafya ve Coğrafya Eğitimi Dergisi, (47), 233-257.
16. Eshghi, K., & Larson, R. C. (2008). Disasters: Lessons from the past 105 years. Disaster Prevention and Management: An International Journal, 17(1), 62-82.
17. Giyik, C., Oyguç, R. A., & Anıktar, S. (2022). Van ilinin afetselliği ve afet konutlarında yer seçimi uygulamaları. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 8(2), 178-195.
18. Horton, R. E. (1932). Drainage basin characteristics. American Geophysics Union, 13(1), 350– 361.
19. Horton, R. E. (1945). Erosional development of streams and their drainage basins: Hydro-physical approach to quantitative morphology. Geological Society of America Bulletin, 56, 275-370.
20. Hoşgören, M.Y. (2017). Jeomorfoloji terimleri sözlüğü (3.baskı). İstanbul: Çantay Yayınları.
21. https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=BITLIS (Erişim Tarihi. 12.05.2025).
22. İrcan, M. R., Kale, M. M., & Duman, N. (2024). Morfometrik analizlerle taşkın duyarlılık değerlendirmesi: Şanlıurfa örneği. Geomatik, 9(3), 361-374.
23. Jia, H., Chen, F., Pan, D., Du, E., Wang, L., Wang, N., & Yang, A. (2022). Flood risk management in the Yangtze River basin—Comparison of 1998 and 2020 events. International Journal of Disaster Risk Reduction, 68, 102724. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2021.102724
24. Kamuş, A. O., & Dutucu, A. A. (2023). Hidromorfometrik analizlerle Esmahanım Deresi Havzasının taşkın duyarlılığının belirlenmesi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, 11, 1-21.
25. Karakoca, E., & Ünver, A. (2024). Analitik hiyerarşi süreci ve coğrafi bilgi sistemleri kullanarak Eşen Çayı Havzası’nda taşkın riski değerlendirmesi ve haritalandırılması. Geomatik, 10(1), 124-139.
26. Keller, E.A., Pınter, N. 2002. Active tectonics (2nd edition), Upper Saddle River.New Jersey, Prentice Hall, 362 p. Kerim, A., & Süme, V. (2019). Taşkınlar, taşkın koruma ve kontrol yapıları; Rize ilinde alan çalışmaları. Türk Hidrolik Dergisi, 3(1), 1-13.
27. Koçyiğit, M. B., & Akay, H. (2018). Morfometrik parametreler yardımıyla havzada muhtemel taşkın riskinin tahmin edilmesi: Akçay Havzası örneği. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 33(4), 1321-1332.
28. Kowalzig, J. (2010). Climate, Poverty, and Justice: What the Poznan UN climate conference needs to deliver for a fair and effective global deal. Oxfam International.
29. Kuşcu, İ., & Özdemir, H. (2023). Taşkın duyarlılık analizinde kullanılan parametreler üzerine bir değerlendirme. Türk Coğrafya Dergisi, 84, 67-83.
30. Matpay, B. (2024). Büyükdere havzasına (Hizan-Bitlis) ait alt havzaların hidromorfometrik analizlerle taşkın duyarlılıklarının korelasyonu. International Journal of Geography and Geography Education, 53, 242-261.
31. Matpay, B. (2025). Çaybağı (Kotur) Havzasının (Saray-Van) jeomorfolojisi ve jeomorfometrik özellikleri. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(16), 230-272.
32. Matpay, B., & Mutlu, S. (2023). Van ilinin doğa kaynaklı afet çeşitliliğinin Fine-Kinney Risk Değerlendirme Metodu (FK-RDM) ile ortaya konulması. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 9(2), 324-340.
33. McFarlane, A. C., & Williams, R. (2012). Mental health services required after disasters: Learning from the lasting effects of disasters. Depression Research and Treatment, 2012(1), 970194.
34. Melton, M. (1957). An Analysis of the Relations Among Elements of Climate, Surface Properties and Geomorphology. New York: Department of Geology, Columbia University, Technical Report, 11, project nr 389- 042.
35. Mutlu, S., Cindioğlu, İ., & Selçuk, A. S. (2022). Van ili kaya düşmesi duyarlılık haritasının oluşturulması ve afetsellik açısından değerlendirilmesi. Afet ve Risk Dergisi, 5(1), 270-281. https://doi.org/10.35341/afet.1068650
36. Muzamil, S. A. H. B. S., Zainun, N. Y., Ajman, N. N., Sulaiman, N., Khahro, S. H., Rohani, M. M., & Ahmad, H. (2022). Proposed framework for the flood disaster management cycle in Malaysia. Sustainability, 14(7), 4088. https://doi.org/10.3390/su14074088
37. Nişancı, G. Ş., Cihangir, M. E., & Küçükönder, M. (2024). Türkiye’de ana akarsu havzaları ölçeğinde morfometrik indislerle sel/taşkın arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 29(51), 13-40.
38. Özcan, E. (2006). Sel olayı ve Türkiye. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(1), 35-50.
39. Özcan, O. (2017). Taşkın tespitinin farklı yöntemlerle değerlendirilmesi: Ayamama Deresi örneği. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 3(1), 9-27.
40. Özcan, O., Musaoğlu, N. & Şeker, D.Z. (2009). Taşkın alanlarının CBS ve uzaktan algılama yardımıyla belirlenmesi ve risk yönetimi: Sakarya Havzası örneği. TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası 12. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı, 11-15 Mayıs 2008, Ankara: Türkiye Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası.
41. Özdemir, H. (2008). Havran Çayı’nın (Balıkesir) taşkın sıklık analizinde gumbel ve log pearson tip III dağılımlarının karşılaştırılması. Coğrafi Bilimler Dergisi, 6(1), 41–52.
42. Özdemir, H. (2011). Havza morfometrisi ve taşkınlar. D. Ekinci (Ed.), Fiziki coğrafya araştırmaları: Sistematik ve bölgesel içinde (s. 507–526). Türk Coğrafya Kurumu Yayınları.
43. Patil, P. S. V., & Mali, P. S. (2013). Watershed characterization and prioritization of Tulasi subwatershed: A geospatial approach. International Journal of Innovative Research in Science, Engineering and Technology, 2(6), 2182–2188.
44. Patton, P. C. (1988). Drainage basin morphometry and floods. In V. R. Baker, R. Kochel, & P. Patton (Eds.), Flood geomorphology (pp. 51–65). Wiley.
45. Pradhan, B. (2009). Flood susceptible mapping and risk area delineation using logistic regression, GIS and remote sensing. Journal of Spatial Hydrology, 9(2), 1–18.
46. Rana, N., Singh, S., Sundriyal, Y. P., Rawat, G. S., & Juyal, N. (2016). Interpreting the geomorphometric indices for neotectonic implications: An example of Alaknanda valley, Garhwal Himalaya, India. Journal of Earth System Science, 125(4), 841–854. https://doi.org/10.1007/s12040-016-0696-8
47. Reddy, G. P. O., Maji, A. K., & Gajbhiye, K. S. (2004). Drainage morphometry and its influence on landform characteristics in a basaltic terrain, Central India–A remote sensing and GIS approach. International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation, 6(1), 1–16.
48. Rekha, B. V., George, A. V., & Rita, M. (2011). Morphometric analysis and micro-watershed prioritization of Peruvanthanam sub-watershed, the Manimala River Basin, Kerala, South India. Environmental Research, Engineering and Management, 57(3), 6-14.
49. Saral, A. (2010). Çok kriterli karar verme ve bilgi difüzyonu yöntemleri yardımıyla taşkın risk analizi yazılımının gerçekleştirilmesi [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. İTÜ Bilişim Enstitüsü Açık Arşivi.
50. Scheidegger, A. E. (1968). Horton’s law of stream numbers. Water Resources Research, 4(3), 655–658. https://doi.org/10.1029/WR004i003p00655
51. Schumm, S. A. (1956). Evolution of drainage systems and slopes in badlands at Perth Amboy, New Jersey. Geological society of America bulletin, 67(5), 597-646
52. Selçuk, L., Selçuk, A. S., & Kasapoğlu, D. (2016). Coğrafi bilgi sistemleri (CBS) tabanlı çok kriterli karar analizi (ÇKKA) kullanılarak, Van ili merkez ilçelerinin kentsel taşkın duyarlılık değerlendirmesi, Van/Türkiye. Yerbilimleri, 37(1), 1-18.
53. Seyitoğulları, M. A., & Matpay, B. (2024). SWOT Analizi yöntemiyle Karasu Nehri Yukarı Havzası’nın (Van) arazi kullanım planlama önerileri. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 211-233.
54. Shen, G., & Hwang, S. N. (2019). Spatial–Temporal snapshots of global natural disaster impacts Revealed from EM-DAT for 1900-2015. Geomatics, Natural Hazards and Risk. 10(1), 912-934. https://doi.org/10.1080/19475705.2018.1552630
55. Smith, K. G. (1950). Standards for grading texture of erosional topography. American Journal of Science, 248(9), 655-668
56. Sreedevi, PD, Subrahmanyam, K., & Ahmed, S. (2005). Yapısal olarak kontrol edilen bir arazide yeraltı suyu potansiyel bölgelerini elde etmek için morfometrik analizin önemi. Çevre Jeolojisi, 47, 412-420.
57. Strahler, A. N. (1952). Hypsometric (area-altitude) analysis of erosional topography. Geological society of America bulletin, 63(11), 1117- 1142.
58. Strahler, A. N. (1957). Quantitative analysis of watershed geomorphology. Eos, Transactions American Geophysical Union, 38(6), 913–920.
59. Strahler, A. (1964) Quantitative Geomorphology of Drainage Basins and Channel Networks. In: Chow, V., Ed., Handbook of Applied Hydrology, McGraw Hill, New York, 439-476.
60. Sunkar, M., & Tonbul, S. (2010). İluh Deresi Havzası’na (Batman) yönelik sel ve taşkın riski analizleri. Nature Sciences, 5(4), 255–273. https://izlik.org/JA65UL74SP
61. Tanış, E., & Çelik, R. (2024). CBS tabanlı AHP çok kriterli karar verme yöntemi (ÇKKY) kullanılarak Van Gölü Güzelsu Alt Havzası taşkın risk haritalarının çıkarılması ve değerlendirilmesi. Dicle Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Mühendislik Dergisi, 15(4), 941–950.
62. Turoğlu, H. (1997). İyidere havzasının hidrografik özelliklerine sayısal yaklaşım. Türk Coğrafya Dergisi, (32), 355-364.
63. Turoğlu, H., & Aykut, T. (2019). Ergene Nehri Havzası için hidromorfometrik analizlerle taşkın duyarlılık değerlendirmesi. Jeomorfolojik Araştırmalar Dergisi, 2, 1–15. https://izlik.org/JA56DU46DJ
64. Turoğlu, H., & Özdemir, H. (2005). Bartın’da sel ve taşkınlar: Sebepler, etkiler, önleme ve zarar azaltma önerileri. Çantay Kitabevi.
65. URL 1. Taşkın ve Rüsubat Kontrolü Yönetmeliği (Resmî Gazete Tarihi: 03.05.2019 Resmî Gazete Sayısı: 30763), Usta, G. (2023). Dünya’da meydana gelen afetlerin istatistiksel olarak analizi (1900-2022). Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 172-186.
66. Utlu, M., & Özdemir, H. (2018). Havza morfometrik özelliklerinin taşkın üretmedeki rolü: Biga Çayı havzası örneği. Coğrafya Dergisi, 36, 49–62.
67. Verstappen, H. T. (1983). Applied geomorphology. Elsevier. (ISBN 0-444-42181-5)
68. Yapa Abeywardhana, D. M. (2020). Environmental sociology of floods in the Colombo District of Sri Lanka. In A. L. Sandika (Ed.), Development in coastal zones and disaster management (pp. 271–280). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-981-15-4294-7_18
69. Yaylak, M. M. (2016). Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yardımıyla Bitlis Deresi taşkın risk analizi (Tez No. 432585) [Yüksek lisans tezi, Bitlis Eren Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
70. Zeybek, H. İ. (1998). 22 Mayıs 1998 Havza sel-taşkın felaketi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11, 157-164.