Reflections of the Cultural Interaction Process on Dwellings: Karadam and Izba Houses in Selim District

Yıl 2025, Cilt: 30 Sayı: 54, 97 - 107, 31.12.2025

Emine Gül Gürbüz , İhsan Bulut

https://doi.org/10.17295/ataunidcd.1783142

Öz

This study examines the spatial reflections of such interactions and their impact on dwellings in the Selim district of Kars, the history of which has been influenced by migration and exile. The research addresses the relationship between Karadam houses, which are unique to Turks, and Izba houses, which are unique to the Molokans, and their respective natural and cultural environments in the shared space. In order to investigate in depth the relationship established by the local people with their environment, the active participant observation technique, which is an ethnographic method within qualitative research, was employed. During the fieldwork conducted in three different periods, sample dwellings were selected, and the structural features of the houses compatible with the geographical environment were observed. During this process, daily life practices were experienced alongside the local people and the traces of cultural interaction were closely observed. Although Karadam and Izba houses emerged in different geographical regions, both dwelling types were designed to provide protection against harsh climatic conditions. Initially shaped by climate, local building materials, and culture, these dwellings transferred functional features to each other through cultural interaction processes, and thus a hybrid dwelling type specific to the region emerged. The roadside settlements that became widespread in the district during the Russian occupation period constitute evidence of the spatial reflections of cultural transmission. This research reveals how environmental adaptation is reflected in traditional dwellings of different cultures.

Anahtar Kelimeler

Izba , Karadam , Kars , cultural interaction , traditional dwelling

Etik Beyan

Ethics Committee Approval was obtained from Akdeniz University Rectorate Social and Human Sciences Scientific Research and Publication Ethics Board (Date: 23.12.2021, Number of Meetings: 17, Number: 547).

Kültürel Etkileşim Sürecinin Meskenlere Yansımaları: Selim İlçesi Karadam ve İzba Evleri

Öz

Bu çalışma, geçmişi göç ve sürgün hareketleriyle şekillenmiş olan Kars’ın Selim ilçesinde, etkileşimlerin mekânsal yansımalarını ve meskenler üzerindeki etkilerini incelemektedir. Araştırmada Türklere özgü Karadam evleri ile Malakanlara özgü İzba evlerinin ortak mekândaki doğal ve kültürel çevreyle olan ilişkileri ele alınmıştır. Yöre halkının çevreyle kurduğu ilişkinin derinlemesine irdelenebilmesi amacıyla nitel araştırma yöntemlerinden biri olan etnografya yöntemi kapsamında aktif katılımcı gözlem tekniği kullanılmıştır. Üç farklı dönemde gerçekleştirilen saha çalışmalarında örnek meskenler seçilerek, meskenlerin coğrafi çevreyle uyumlu olan yapısal özellikleri gözlemlenmiştir. Bu süreçte yerel halkla birlikte günlük yaşam deneyimlenerek kültürel etkileşimin izleri yakından gözlemlenmiştir. Karadam ve İzba evleri farklı coğrafi bölgelerde ortaya çıkmış olsa da her iki mesken türü de sert iklim koşullarına karşı korunma amacıyla tasarlanmıştır. Başlangıçta iklim, yerel yapı malzemeleri ve kültür doğrultusunda şekillenen bu meskenler, kültürel etkileşim süreçleri sonucunda işlevsel özelliklerini birbirine aktarmış ve böylece yöreye özgü karma bir mesken tipi ortaya çıkmıştır. Rus işgal dönemiyle birlikte ilçede yaygınlık göstermeye başlayan yolboyu yerleşmeleri, kültür aktarımının mekândaki yansımalarına kanıt oluşturmaktadır. Bu araştırma, farklı kültürlerin çevresel adaptasyonunun geleneksel meskenlere nasıl yansıdığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İzba , Karadam , Kars , kültürel etkileşim , geleneksel mesken

Etik Beyan

Bu çalışma için etik komite onayı Akdeniz Üniversitesi Rektörlüğü Sosyal ve Beşeri Bilimler Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu’ndan (Tarih: 23.12.2021, Toplantı Sayısı: 17 / Karar Sayısı: 461) alınmıştır.

Kaynakça

• Akça, B., & Kıyanç, S. (2017). Malakanların Anadolu’daki izleri. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi, 18(39), 22–43.
• Akçayöz, V. (2015). Annem Sara ve Malakanlar. Serka Yayınları.
• Arı, Y., & Köse, A. (2005). İnsan-çevre etkileşimini yorumlamada yeni bir alternatif: Kültürel coğrafya. Ulusal Coğrafya Kongresi Bildiriler Kitabı, İstanbul, 51–59.
• Aslan, E. (2012). Kars yöresinde Malakanlardan kalan ve kaybolmak üzere olan rençberlik geleneği. Millî Folklor, 93, 252–263.
• Avcı, S. (1989). Ilıca’da coğrafi şartlar ve mesken ilişkileri. Edebiyat ve Beşeri Bilimler Dergisi, 17, 175-191.
• Bağcı, H. R., & Kılıç, H. (2023). Çıldır Gölü Havzası'nda (Ardahan-Kars) iklim-insan ilişkileri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 33(2). 549-566.
• Bulut, İ. (1995). Tipik bir yolboyu köyü örneği Kars-Kümbetli Köyü. Doğu Coğrafya Dergisi, 1(1), 96-111.
• Bulut, İ. (1999). Konutların fiziksel özelliklerinin sosyo-ekonomik düzey ve konut sağlığı ile ilişkisi. Sendrom (Aylık Aktüel Tıp Dergisi), 114–119.
• Bulut, İ. (2016). Anadolu konut kültüründen kaybolmakta olan mesken şekli: Yozgat’ın Karayapıları. Çetin, T. ve Meydan, A. (Ed.), Türk kültüründe coğrafya II içinde (ss.289–313). Pegem Akademi.
• Большая советская энциклопедия [Büyük Sovyet Ansiklopedisi], деревни [Köyler]. 20 Mart 2025 tarihinde https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/023/798.htm, adresinden edinilmiştir.
• Большая советская энциклопедия [Büyük Sovyet Ansiklopedisi], изба [İzba]. 5 Mart 2025 tarihinde https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2001281, adresinden edinilmiştir.
• Большая советская энциклопедия [Büyük Sovyet Ansiklopedisi], Карадам [Karadam], 20 Aralık 2025 tarihinde https://bse.sci-lib.com/article058926.html adresinden edinilmiştir.
• Claval, P. (1992). Champ et perspectives de la géographie culturelle. Géographie et Cultures, 1, 7–38.
• Denevan, W. M. (1983). Adaptation, variation and cultural geography. The Professional Geographer, 35(4), 399–407. https://doi.org/10.1111/j.0033-0124.1983.00399.x
• Devitskiy, V. (1896). Каникулярная поездка по Эриванской губернии и Карсской области V. [Erivan Vilayeti ve Kars Bölgesine tatil gezisi V.] SMOMPK, 21, 79–180.
• Dickinson, R. E. (1949). Rural settlements in the German lands. Annals of the Association of American Geographers, 39(4), 239–263. https://doi.org/10.1080/00045604909352009
• Edwards, J. D. (2006). Creole architecture: A comparative analysis of upper and lower Louisiana and Saint Domingue. International Journal of Historical Archaeology, 10(3), 237–267. https://doi.org/10.1007/s10761-006-0013-3
• Gül, M. İ., & Boyraz, B. (2021). Malakanlar örnekleminde sürgün ve göç olgularının kayıt altına alınmasına dair bir değerlendirme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 14(77), 442-449.
• Gümüşçü, O. (2018). Tarihi coğrafya ve kültürel miras. Erdem, 75, 99–120.
• Güvenç, B. (1994). İnsan ve kültür. Boyut Yayınları.
• Hajiyeva, S., & Mecca, S. (2009). Garadam, corbelled dome architecture in Azerbaijan. Earthen Domes and Habitats, 143–149.
• Haviland, W. A., Prins, H. E., McBride, B., & Walrath, D. (2014). Kültürel antropoloji. Kaknüs Yayınları.
• Hayli, S., & Canpolat, F. A. (2018). Türkiye’de kırsal yerleşmelerin kuruluş ve gelişmesinde etkili olan faktörlere teorik bir yaklaşım. Journal of World of Turks/Zeitschrift Für Die Welt Der Türken, 10(2), 183–206.
• İnandık, H. (1965). Türkiye bitki coğrafyası. Baha Matbaası.
• Ji, F., & Zhou, S. (2021). Dwelling is a key idea in traditional residential architecture’s sustainability: A case study at Yangwan Village in Suzhou, China. Sustainability, 13(11), 6492. https://doi.org/10.3390/su13116492
• Kafkasyalı, A. (2012). Karapapak Türkleri. Journal of Turkish Research Institute, 48, 269–304.
• Kaynar, M., & Ak, G. (2015). 19. Yüzyılda çokkültürlü imparatorluktan ulus-devlete geçişte sürgün ve göç: Malakanlar örneği. Akademik İncelemeler Dergisi, 10(2), 1-22.
• Kayserili, A., & Altaş, N. K. (2010). Horasan İlçesi’ndeki kır meskenlerinin kültürel coğrafya bakış açısıyla incelenmesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 15(23). 81-101.
• Kemaloğlu, M. (2012). Terekeme-Karapapak Türkleri yerleşim alanları. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 1(3), 55–81.
• Kırzıoğlu, M. F. (1958). Kars Tarihi 1. Cilt. Işıl Matbaası.
• Kocaman, S., Kayserili, A., & Kaya, F. (2014). Kültürel coğrafya açısından bir araştırma: Tarihi Kağızman evleri. Doğu Coğrafya Dergisi, 19(32), 145–170.
• Koday, S. (1996). Olur’da köy meskenleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23, 187-204.
• Köse, A. (2005). Türkiye’de geleneksel kırsal konut planlarında göçebe Türk kültürü izleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), 158–191.
• Liu, P., Zeng, C., & Liu, R. (2023). Environmental adaptation of traditional Chinese settlement patterns and its landscape gene mapping. Habitat International, 135, 102808. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2023.102808
• Ortaylı, İ. (1978). Çarlık Rusyası yönetiminde Kars. Tarih Enstitüsü Dergisi, 9, 343–362.
• Pred, A. (1984). Place as historically contingent process: Structuration and the time-geography of becoming places. Annals of the Association of American Geographers, 74(2), 279–297. https://doi.org/10.1111/j.1467-8306.1984.tb01453.x
• Semyenov, İ., & Karagöz, E. (2009). Sürgün bahçesinin solan renkleri Molokanlar: Kafkas-ardı’ndaki Molokanların ve Dukhoborların tarihi. Su Yayınları.
• Serbest, B. D., & Savaş, N. (2007). Kars ve çevresinde Rus yönetimi (Karskaya Oblast 1878-1917). 38. ICANAS Bildiri Kitabı, Ankara, 2715–2734.
• Solmaz, G., & Altuğ, K. (2018). Taht-düzü neresidir? Bu coğrafyadaki tarihi izler. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 61, 59–78.
• Suvari, Ç. C. (2013). Malakanlar: Rus köylü hareketinden günümüze Malakan inancı. Ütopya Yayınevi. Tetik, M. (1986). Ekoloji kavramı ve Kuzeydoğu Anadolu’daki saf sarıçam ormanlarının ekolojik şartları. Ormancılık Araştırma Enstitüsü Yayınları, 35(1) 61–73.
• Tolun-Denker, B. (1977). Yerleşme coğrafyası: Kır yerleşmeleri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Tümertekin, E., & Özgüç, N. (1997). Beşeri coğrafya: İnsan, kültür, mekân. Çantay Kitabevi.
• Tunçdilek, N. (1986). Türkiyeʼde yerleşmenin evrimi. İstanbul Üniversitesi Deniz Bilimleri ve Coğrafya Enstitüsü Yayınları.
• TÜİK (2024), Hanehalkı büyüklüğü istatistikleri. 24 Ağustos 2025 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/, adresinden edinilmiştir.
• Türkdoğan, O. (2005). Kars'ta bir etnik grup Malakanlar'ın toplumsal yapısı. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
• Uzun, A. (2024). Toprak korunaklı evler ve yok olmanın eşiğinde bir örnek: Kamil Köyü bermed evleri Çorum. Coğrafi Bilimler Dergisi, 22(2), 441–460.
• Uzun, S. (1997). Dereboğazı Köyü'nde (Ilıca-Erzurum) mesken tipleri ve yerel mesken terminolojisi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(1), 215-243.
• Üçeçam Karagel, D. (2018). Hatay ili yerleşme coğrafyası-II. Pegem Akademi.
• Ünal, Ç. (1997). Pasinler'de geleneksel kır meskenleri. Doğu Coğrafya Dergisi, 3(2), 271-283.
• Yılmaz, Ö. (1997). Aras yarma vadisi ve yakın çevresinin jeomorfolojisi ile morfotektonik evrimi (Kuzeydoğu Anadolu). Türk Coğrafya Dergisi, 32, 121–142.
• Yılmaz, O. (2012). Türkiye yerli at ırkları ve bir koruma çalışması. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Journal of Agricultural Sciences, 22(2), 117–133.