Türkiye’de Coğrafi Bölgelere Göre Arazi Örtüsü/Arazi Kullanımı ve Değişimi (1990-2018)

Yıl 2025, Cilt: 30 Sayı: 54, 137 - 152, 31.12.2025

Zafer Başkaya

https://doi.org/10.17295/ataunidcd.1793995

Öz

Tarih boyunca, insanlığın artan ve çeşitlenen ihtiyaçları, doğa üzerindeki baskıyı ve doğanın tahribatını artırmıştır. 19. yüzyılda sanayi devrimiyle fabrikalarda seri üretimin başlaması hammadde ihtiyacını artırdığından arazi üzerindeki baskılar da artmıştır. Arazilerin amaç dışı kullanımıyla arazi kullanımında önemli ölçüde değişiklikler ortaya çıkmıştır. Bu durum giderek çevresel sorunlar haline geldiğinden 1970’lerden itibaren uluslararası bilim çevreleri ve çevresel kuruluşlar tarafından çeşitli toplantı, kongre, bildirge, eylem ve arazi kullanım sınıflandırma projeleriyle bunu yavaşlatmaya, minimuma indirmeye ya da engellemeye yönelik çeşitli eylem ve yöntemler oluşturulmuştur. Corine Arazi Örtüsü/Arazi Kullanım Projesi de Avrupa Birliği ülkeleri ve Türkiye gibi Avrupa Çevre Ajansı’na üye ülkelerin arazi örtüsü/arazi kullanımdan kaynaklı çeşitli sorunlara karşı arazi örtüsü/arazi kullanım durumlarını tespit etmek için yapılan sınıflandırma sistemidir. Bu çalışmada Corine sınıflandırma sistemine göre Türkiye’nin 7 coğrafi bölgesinin 1990-2018 yılları arasında arazi örtüsü/arazi kullanım durumu ve değişimi tespit edilerek değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmada elde edilen veriler tablo ve haritalarla görsel olarak desteklenerek yorumlanmıştır. Sonuç olarak; 1990-2018 yılları arasında arazi kullanımı değişiminin alansal olarak en fazla olduğu bölgenin İç Anadolu Bölgesi, en az olduğu bölgenin ise Güneydoğu Anadolu Bölgesi; oransal olarak değişimin en fazla olduğu bölgenin Akdeniz Bölgesi, en az olduğu bölgenin ise Doğu Anadolu Bölgesi olduğu ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

Corine , Türkiye'nin coğrafi bölgeleri , arazi örtüsü/arazi kullanımı değişimi , uzaktan algılama

Land Cover/Land Use and Change by Geographical Region in Türkiye (1990-2018)

Öz

Throughout history, the increasing and diversifying needs of humankind have increased pressure on and destruction of nature. In the 19th century, with the industrial revolution, the start of mass production in factories increased the need for raw materials, and the pressure on land also increased. Significant changes in land use have occurred due to the misuse of land. Since this situation has increasingly become an environmental problem, various actions and methods have been developed to slow down, minimize or prevent it by international scientific communities and environmental organizations through various meetings, congresses, declarations, actions, and land use classification projects since the 1970s. Corine Land Cover/Land Use Project is a classification system designed to identify land cover/land use situations in European Union countries and member countries of the European Environment Agency, such as Türkiye, against various problems arising from land cover/land use. This study assessed land cover/land use status and changes between 1990 and 2018 in seven geographical regions of Türkiye, based on the Corine classification system. The data obtained in the study were interpreted with visual support and tables and maps. In conclusion, the study revealed that between 1990 and 2018, the region with the greatest land-use change in terms of area was the Central Anatolia Region, while the region with the least change was the Southeastern Anatolia Region; proportionally, the region with the greatest change was the Mediterranean Region, and the region with the least change was the Eastern Anatolia Region.

Anahtar Kelimeler

Corine , Geographical regions of Turkey , land cover/land use change , remote sensing

Kaynakça

• Arınç, K. (2016). Doğal, beşeri, iktisadi ve siyasal yönleriyle Doğu ve Güneydoğu Bölgeleri, Biyosfer Araştırmaları Merkezi, Yayın No: 106. Eser Ofset Matbaacılık.
• Atalay, İ., ve Mortan, K. (2011). Türkiye bölgesel coğrafyası. İnkılâp Kitabevi.
• Ateşoğlu, A. (2016). Havza çalışmalarında kullanılan CORINE 2006 arazi sınıflandırma verilerinin doğruluğunun araştırılması. İstanbul University Journal of the Faculty of Forestry, 66(1), 173-183. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jffiu/issue/18906/199439
• Aydoğdu, M., Özdemir Ş., Dedeoğlu, F., & Mermer, A. (2012). Coğrafi bilgi sistemleri ve uzaktan algılama teknikleri kullanılarak Ankara ili Yenimahalle ilçesindeki tarım alanlarının amaç dışı kullanımının belirlenmesi. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 21(2), 57-64. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tarbitderg/issue/11499/136984
• Başayiğit, L. (2004). CORINE arazi kullanımı sınıflandırma sistemine göre arazi kullanım haritasının hazırlanması: Isparta örneği. Tarım Bilimleri Dergisi, 10(4), 366-374. https://dergipark.org.tr/en/pub/ankutbd/issue/64144/970334
• Başkaya, Z., & Kılıç, T. (2018). Corine sınıflandırmasına göre Bilecik ili arazi kullanımının değişimi (1990-2012). M.F. Çavuş & İ. Demirkale (Ed.), Sosyal bilimler yönetim ve çevre içinde, (ss. 167-182). Akademisyen Yayınevi.
• Bayar R., & Karabacak, K. (2017). Ankara ili arazi örtüsü değişimi (2000-2012). Coğrafi Bilimler Dergisi, 15(1), 59-76. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aucbd/issue/44455/550941
• Bayramin, İ., Erpul, G., & Erdoğan, H. E. (2006). Use of CORINE methodology to assess soil erosion risk in the semi-arid area of Beypazarı, Ankara. Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 30(2), 81-100. https://journals.tubitak.gov.tr/agriculture/vol30/iss2/
• Darkot, B., & Tuncel, M. (1981). Marmara Bölgesi coğrafyası. İstanbul Üniversitesi Yayınları No: 2510, Coğrafya Enstitüsü Yayınları No: 118.
• Darkot, B., & Tuncel, M. (1995). Ege Bölgesi coğrafyası. İstanbul Üniversitesi Yayınları No: 2365, Coğrafya Enstitüsü Yayınları No: 99.
• Dengiz, O., & Akgül, S. (2005). Soil erosion risk assessment of the Gölbaşı, environmental protection area and its vicinity using the CORINE model. Turkish Journal of Agriculture and Forestry, 29, 439-448. https://journals.tubitak.gov.tr/agriculture/vol29/iss6/
• Dindaroğlu, T., & Canpolat, M.Y. (2014). Erzurum ili Kuzgun Baraj Gölü havzasında gerçek ve potansiyel erozyon risk alanlarının CORINE yöntemiyle belirlenmesi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi, 16(4), 8-15. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ksudobil/issue/22839/243811
• Erol, E., & Çanga, M.R. (2004). Coğrafi bilgi sistemi tekniği kullanılarak erozyon tehlikesinin değerlendirilmesi. Tarım Bilimleri Dergisi, 10(2), 163-143. https://doi.org/10.1501/Tarimbil_0000000883 Everest, T., & Özcan, H. (2017). Dürmek Havzası Mansap Bölümü erozyon riskinin CORINE yöntemi ile belirlenmesi. ÇOMÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, 5(1), 39–47. https://dergipark.org.tr/tr/pub/comuagri/issue/30924/296955
• GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı. (2019). Güneydoğu Anadolu Projesi son durum-2018. https://www.gap.gov.tr/e-kutuphane-detay/2018-gap-son-durum/
• GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı. (2023). Güneydoğu Anadolu Projesi son durum-2023. https://www.gap.gov.tr/sayfa/gap-hakkinda/gapta-son-durum/
• Gençer, M., Başayiğit, L., & Akgül, M. (2015). Eğirdir Gölü koruma zonları CORINE arazi kullanım sınıflaması. Tarım Bilimleri Dergisi, 21(1), 26-38. https://dergipark.org.tr/en/pub/ankutbd/issue/1937/24984
• Görmez, K. (2007). Çevre sorunları. Nobel.
• Gregorio, A. & Jansen, L.J.M. (1998). Land cover classification system (lccs): Classification concept and user manual. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), Rome.
• Gregorio, A. (2016). Land cover classification system: Classification concept. Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), Rome.
• Güney, E. (2004). Türkiye çevre sorunları. Nobel.
• Güngöroğlu, C. (2012). Corine arazi örtüsü sınıflandırmalarında ormanlık alanlara yönelik doğruluk değerlendirmeleri (Antalya-Çakırlar Orman İşletme Şefliği Örneği). Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Dergisi, 14(2), 35-50. https://www.ogm.gov.tr/batiakdeniz/yayinlarimiz/dergiler
• İzbırak, R. (1996). Türkiye I. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları öğretmen kitapları dizisi: 196, Mili Eğitim Basımevi.
• Kaya, N.S., Turan, İ.D., Dengiz, O., & Saygın, F. (2020). Farklı konumsal çözünürlüğe sahip uydu görüntüleri kullanarak CORINE arazi örtüsü/arazi kullanım sınıflarının belirlenmesi. Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi - Turkish Journal of Agricultural Research, 7(2), 207-218. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tutad/issue/54650/739537
• Kılıç, T., Koca, Y. K., & Doran, İ. (2007). Bağıvar’da arazi kullanımının CORINE programına göre değerlendirilmesi. Marmara Coğrafya Dergisi, 16, 141-160. https://dergipark.org.tr/tr/pub/marucog/issue/463/3724
• Koday, S. (1998). Tuz Gölü tuzlaları. Marmara Coğrafya Dergisi, 2,128-149. https://dergipark.org.tr/tr/pub/marucog/issue/449/561781
• Lambin, E. F., Turner, B. L., Geist, H. J., Agbola, S. B., Angelsen, A., Bruce, J. W., Coomes, O. T., Dirzo, R., Fischer, G., Folke, C., George, P. S., Homewood, K., Imbernon, J., Leemans, R., Li, X., Moran, E. F., Mortimore, M., Ramakrishnan, P. S., Richards, J. F., ... Xu, J. (2001). The causes of land-use and land-cover change: Moving beyond the myths. Global Environmental Change, 11, 261-269.
• Özoğul, A. (1989). Türkiye'nin fiziki özellikleri ile arazi kullanımı arasındaki ilişkiler. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (4)2, 85-92. https://acikerisim.uludag.edu.tr/entities/publication/487cf787-4c8d-449d-bcc4-346bb2e06884
• Özşahin, E., & İ. Eroğlu, İ. (2017). Tekirdağ ilinin antropojenik biyomlarının (antronomların) zamansal ve mekânsal değişimi. Marmara Coğrafya Dergisi, 35, 218-227. https://doi.org/10.14781/mcd.291201
• Rozenstein, O. & Karnieli, A. (2011). Comparison of methods for land-use classification incorporating remote sensing and GIS inputs. Applied Geography, 31, 533-544.
• Ruiz-Luna, A., & Berlanga-Robles, C.A. (2003). Land use, land cover changes and costal lagoon surface reduction associated with urban growth in northwest Mexico, Landscape Ecology, 18, 159–171.
• Saraçoğlu, H. (1989). Doğu Anadolu Bölgesi. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları Öğretmen Kitapları Dizisi: 176, Mili Eğitim Basımevi.
• Sarı, H., & Özşahin, E. (2016). CORINE sistemine göre Tekirdağ ilinin AKAÖ (arazi kullanımı/arazi örtüsü) özelliklerinin analizi. Alınteri Zirai Bilimler Dergisi, 30(1), 13-26. https://dergipark.org.tr/tr/pub/alinterizbd/issue/24325/257756
• Sönmez, M. E., & Somuncu, M. (2016). Sultansazlığı’nın alansal değişiminin sürdürülebilirlik açısından değerlendirilmesi. Türk Coğrafya Dergisi, 66, 1-10. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tcd/issue/25807/272188
• Tunçdilek, N. (1985). Türkiye’de relief şekilleri ve arazi kullanımı. İstanbul Üniversitesi Deniz Bilimleri ve Coğrafya Enstitüsü Yayınları No:3. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• XU, Y., XU, X. & Tang, Q. (2016). Human activity intensity of land surface: Concept, methods and application in China. Journal of Geographical Sciences, 26(9), 1349-1361.
• Ünal, B. (2013). Türkiye’de ve Dünya’da sulak alanlar. B.T. Meriç ve S. Çağırankaya (Ed.), Sulak alanlar içinde, (ss. 97-126). Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Ankara.
• URL 1. https://corine.tarimorman.gov.tr/corineportal/files/metaveri.pdf
• URL 2. European Environment Agency, Analysis and data, Publications, CORINE Land cover-Part 1: Methodology, (https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/cor0-part1).
• URL 3. https://corine.tarimorman.gov.tr/corineportal/amac.html
• URL 4. https://corine.tarimorman.gov.tr/corineportal/kapsam.html
• URL 5. https://land.copernicus.eu/en/products/corine-land-cover?tab=roadmap)
• URL 6. https://corine.tarimorman.gov.tr/corineportal/araziortususiniflari.html
• URL 7. https://www.gaosb.org/tr/genel-sayfa/bolgeler/5-organize-sanayi-bolgesi-44.html
• URL 8. https://www.gaosb.org/tr/genel-sayfa/bolgeler/6-organize-sanayi-bolgesi-103.html.
• URL 9. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr
• URL 10. https://tr.wikipedia.org/wiki/Otoyol_52
• URL 11. https://airportsandairlines.goturkiye.com/tr/guneydogu-anadolu
• URL 12. https://tr.wikipedia.org/wiki/Hac%C4%B1h%C4%B1d%C4%B1r_Baraj%C4%B1
• URL 13. https://www.milliyet.com.tr/gundem/hacihidir-barajinda-su-seviyesi-dustu-6581420
• Yalçın E., & Baran A. (2016). Ankara-Bağlum Kösrelik Göleti çevresi erozyon riskinin CORINE yöntemi ile tahminlenmesi. Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi, 3(2), 159-168. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tutad/article/281020
• Yazıcı, H. (2002). İç Anadolu Bölgesi Coğrafyası. Nobel.
• Yeşilnacar M. İ. (2005). Şanlıurfa tünellerinde enjeksiyon çalışmaları. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü DSİ Teknik Bülteni, 100, 1-8. Ankara.
• Yücel, T. (1987). Türkiye coğrafyası. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.