AHP-Based Settlement Suitability Analysis in the Torbalı District of İzmir

Öz

The district of Torbalı, located in the south of İzmir, is experiencing rapid population growth due to its geographical location, agricultural production potential, industrial investments, and transportation infrastructure. This leads to the expansion of residential areas at the expense of agricultural land. The primary objective of this study is to identify areas suitable for settlement in the Torbalı district using the Analytic Hierarchy Process (AHP) and Geographic Information Systems (GIS), thereby providing a scientific foundation for sustainable settlement planning. A review of the relevant literature reveals that no previous research has utilized AHP to assess suitability for settlement in Torbalı, highlighting the originality of this study. In this study, which employs GIS and AHP to determine suitability for settlement, criteria such as geology, land use, distance to fault lines, elevation, slope, aspect, land capability, erosion, and distance to water were utilized. When the analysis of these criteria was evaluated based on GIS data and field observations, it was concluded that Torbalı’s lands are generally moderately suitable for settlement (70.1%). These results indicate that existing settlement areas in Torbalı have largely developed on lands suitable for agriculture, and this situation poses significant risks in terms of sustainable land use. Therefore, in future settlement planning efforts, the suitable and moderately suitable areas identified in the analysis must be taken into account. Since the study identifies areas suitable and unsuitable for settlement, it is expected to be beneficial to local governments, urban and regional planners, relevant provincial directorates, and the field literature.

Anahtar Kelimeler

• Torbalı
• site suitability analysis
• Geographic Information Systems (GIS)
• Analytic Hierarchy Process (AHP)

İzmir Torbalı İlçesinde AHP Tabanlı Yerleşim Uygunluk Analizi

Öz

İzmir’in güneyinde yer alan Torbalı ilçesi, coğrafi konumu, tarımsal üretim potansiyeli, sanayi yatırımları ve ulaşım olanaklarının etkisiyle hızlı bir nüfus artışı süreci yaşamaktadır. Bu durum, yerleşim alanlarının tarım arazileri aleyhine genişlemesine yol açmaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, Torbalı ilçesinde yerleşime uygun alanları Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) kullanarak belirlemek ve sürdürülebilir yerleşim planlamasına bilimsel bir temel sunmaktır. İlgili literatür tarandığında Torbalı’da AHP kullanımıyla yerleşime uygunluk üzerine herhangi bir araştırmaya rastlanmaması araştırmanın özgünlüğünü ortaya koymaktadır. Yerleşime uygunluk tespiti için CBS ve AHP den yararlanılan çalışmada; jeoloji, arazi kullanımı, fay hatlarına mesafe, yükseklik, eğim, bakı, arazi kabiliyeti, erozyon ve suya olan mesafe gibi kriterler kullanılmıştır. Söz konusu kriterlerin analizi CBS verileri ve arazi gözlemlerine bağlı olarak değerlendirildiğinde Torbalı arazilerinin genellikle yerleşime orta uygun (%70,1) olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu sonuçlar, Torbalı’da mevcut yerleşim alanlarının büyük ölçüde tarıma elverişli araziler üzerinde geliştiğini ve bu durumun sürdürülebilir arazi kullanımı açısından önemli riskler barındırdığını ortaya koymaktadır. Dolayısıyla gelecekte yapılacak yerleşim planlamalarında, analizde belirlenen uygun ve orta uygun alanların dikkate alınması gerekmektedir. Çalışmanın yerleşime uygun olan ve olmayan alanları ortaya koyması sebebiyle yerel yönetimlere, şehir ve bölge planlamacılarına, ilgili il müdürlüklerine ve alan literatürüne fayda sağlayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Torbalı
• yerleşim uygunluk analizi
• Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)
• Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP)

Kaynakça

1. Akartuna, M. (1962). İzmir-Torbalı-Seferihisar-Urla bölgesinin jeolojisi hakkında. Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 59(59), 1–18. https://izlik.org/JA54JZ32TL
2. Akıncı, H., Özalp, A. Y., & Turgut, B. (2012, 16–19 Ekim). AHP yöntemi ile tarıma uygun alanların belirlenmesi [Bildiri sunumu]. IV. Uzaktan Algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri Sempozyumu (UZAL-CBS 2012).
3. AlFanatseh, A. (2022). Land suitability analysis of urban development in the Aqaba area, Jordan, using a GIS-based analytic hierarchy process. GeoJournal, 87, 4143–4159. https://doi.org/10.1007/s10708-021-10488-1
4. Atalay, İ., & Gökçe Güngüzoğlu, H. A. (2015). Türkiye'nin ekolojik koşullarına göre arazi kabiliyet sınıflandırılması. Meta Basım Matbaacılık.
5. Aybek, S., & Arslan, B. (2022). Eski çağlardan günümüze Torbalı Ovası'nda ulaşım ağı ve Metropolis'in stratejik önemi. XVIII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, 341–360.
6. Bozdağ, A., & Ertunç, E. (2020). CBS ve AHP yöntemi yardımıyla Niğde kenti örneğinde taşınmaz değerleme. Geomatik, 5(3),228–240. https://doi.org/10.29128/geomatik.648900
7. Ceylan, Ş., & Yılmaz, I. (2019). Orta ölçekli yerleşime uygunluk planlarının CBS tabanlı analitik hiyerarşi süreci (AHS) kullanılarak hazırlanması: Sivas il merkezi örneği. Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 26(3), 545–558. https://izlik.org/JA89CK54BT
8. Çavuş, Z. C., & Koç, T. (2015). Çanakkale Boğazı doğusunda arazi kullanım uygunluğunun yerleşme açısından analizi. Coğrafi Bilimler Dergisi, 13(1), 41–60. https://doi.org/10.1501/Cogbil_0000000162

9. Çelikyay, S., Cengiz, S., & Görmüş, S. (2015). Coğrafi bilgi sistemleri ile Bartın ilinin arazi kullanım uygunluk analizi. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 17(25), 73–81. https://izlik.org/JA26GZ86NT
10. Doğanay, H. (2017). Coğrafya bilim alanları sözlüğü. Pegem Akademi.
11. Duman, C., & Belge, R. (2024). Doğal faktörlerin şehirsel büyümeye etkisi: Denizli örneği. Ege Coğrafya Dergisi, 33(1), 103–119. https://doi.org/10.51800/ecd.1444208
12. Erdoğan, G., Simsar, S., Sakal, S. D., Kor, Ö., Kardoğan, G., Parıltı, C., Kaya, Y. D., & Gündoğdu, B. (2022). Dirençli şehirler tasarlamak: Uygulama kılavuzu arayışı İzmir-Torbalı örneği. Çevre Şehir ve İklim Dergisi, 1(2), 165–202. https://izlik.org/JA67YP82GE
13. Erol, O. (2014). Genel klimatoloji (10. bs.). Çantay Yayınları.
14. Feizizadeh, B., & Blaschke, T. (2013). Land suitability analysis for Tabriz County, Iran: A multi-criteria evaluation approach using GIS. Journal of Environmental Planning and Management,56(1),1–23. https://doi.org/10.1080/09640568.2011.646964
15. Gülersoy, A. E. (2014). Bakırçay Havzası'nda arazi kullanımı ile arazi yetenek sınıfları arasındaki ilişkiler. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(6), 1–20. https://izlik.org/JA95SB23PJ
16. Gülersoy, A. E. (2014). Yanlış arazi kullanımı. Elektronik Sosyal Bilgiler Eğitimi Dergisi, 1(2), 49–128.
17. Güneş, B., & Kömüşcü, A. Ü. (2025). Coğrafi bilgi sistemleri (CBS) tabanlı AHS yöntemi ile Erzincan-Sivas karayolu ve çevresinin heyelan duyarlılık analizi. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 11(1), 89–103. https://doi.org/10.21324/dacd.1478173
18. Karaelmas, D., Tekdamar, K., Cengiz, C., Cengiz, B., & Tekdamar, D. A. (2026). GIS and AHP-based agricultural land-use suitability analysis in semi-arid regions of Southeastern Türkiye. Sustainability, 18(7), 1–22. https://doi.org/10.3390/su18073508
19. Karaoğlu, M. (2014). Erozyon, rüzgâr erozyonu ve Iğdır-Aralık örneği. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 1(2), 167–172. https://izlik.org/JA45GL43UR
20. Kavas, E. (2009, 2–6 Kasım). Analitik hiyerarşik süreç yöntemiyle İzmir ilinde heyelan duyarlılığının coğrafi bilgi sistemleri tabanlı incelenmesi [Bildiri sunumu]. TMMOB Coğrafi Bilgi Sistemleri Kongresi (CBS2009).
21. Levend, S., & Sağ, M. A. (2023). Suitability analysis based on GIS and AHP for urban development projects. Turkish Journal of Remote Sensing, 5(1), 14–26. https://doi.org/10.51489/tuzal.1268275
22. Oban, R. Ç., Çukur, H., & Gündüzoğlu, H. A. (2019). Land use changing on the agricultural areas in terms of urbanization: An example of Torbalı district (İzmir). Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(95), 1–13. http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.15094
23. Ocak, F., & Bahadır, M. (2022). CBS teknikleri kullanılarak deprem duyarlılık analizi için analitik hiyerarşi prosesi: Samsun Ladik Gölü Havzası örneği, Türkiye. Kesit Akademi Dergisi, 8(33), 322–348. https://doi.org/10.29228/kesit.64705
24. Özcan, O., Musaoğlu, N., & Şeker, D. Z. (2009, 11–15 Mayıs). Taşkın alanlarının CBS ve uzaktan algılama yardımıyla belirlenmesi ve risk yönetimi: Sakarya Havzası örneği [Bildiri sunumu]. TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası 12. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı, Ankara.
25. Özşahin, E., & Kaymaz, Ç. (2015). CBS ve AHS kullanılarak doğal çevre bileşenleri açısından kentsel mekânın yerleşime uygunluk analizine bir örnek: Antakya (Hatay). Doğu Coğrafya Dergisi, 20(33), 111–134. https://doi.org/10.17295/dcd.52077
26. Öztürk, D., & Batuk, F. (2010). Konumsal karar problemlerinde analitik hiyerarşi yönteminin kullanılması. Yıldız Teknik Üniversitesi Sigma Mühendislik ve Fen Bilimleri Dergisi, 28(2), 124–137.
27. Özügül, M. D. (2004). Ekolojik planlamada kullanılabilecek analitik bir model önerisi (Tez No: 151674). [Yüksek lisans tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
28. Peña, L. E., Zapata, M. A., & Barrios, M. (2019). Analytic hierarchy process approach for the selection of stream-gauging sites. Hydrological Sciences Journal, 64(14), 1783–1792. https://doi.org/10.1080/02626667.2019.1672874
29. Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process: Planning, priority setting, resource allocation. McGraw-Hill.
30. Saaty, T. L. (1990). An exposition of the AHP in reply to the paper “Remarks on the analytic hierarchy process”. Management Science, 36(3), 259–268. https://www.jstor.org/stable/2631947?seq=1
31. Saaty, T. L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International Journal of Services Sciences, 1(1), https://doi.org/10.1504/IJSSCI.2008.017590
32. Soyaslan, İ. İ. (2025). Landfill site suitability analysis for sustainable solid waste management using AHP and GIS in Burdur Lake Basin, Türkiye. MethodsX, 14, 1–15. https://doi.org/10.1016/j.mex.2025.103555
33. Tekdamar, D. A., & Tekdamar, K. (2024). Coğrafi bilgi sistemleri tabanlı analitik hiyerarşi yöntemi kullanılarak güneş enerjisi santrali yer seçimi: Mardin ili örneği. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 27(1), 199–212. https://doi.org/10.17780/ksujes.1371448
34. Topuz, M., & Deniz, M. (2023). Application of GIS and AHP for land use suitability analysis: Case of Demirci district (Turkey). Humanities and Social Sciences Communications, 10(1), 1–16. https://doi.org/10.1057/s41599-023-01609-x
35. Urfalı, T., & Eymen, A. (2021). CBS ve AHP yöntemi yardımıyla Kayseri ili örneğinde rüzgâr enerji santrallerinin yer seçimi. Geomatik, 6(3), 227–237. https://doi.org/10.29128/geomatik.772453
36. Ünlü, İ., & Özdemir, Ü. (2022). Analitik hiyerarşi yöntemine göre Sinop’un şehirsel uygunluk analizi. Turkish Studies - Social Sciences, 17(2), 221–241. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.57918
37. Ünlü, M., & Özdemir, F. (2018). Ortaöğretimde fiziki coğrafya kazanımlarına uygun arazi çalışmalarının planlanması (İstanbul ili örneği). Marmara Coğrafya Dergisi, 37, 49–62. https://doi.org/10.14781/mcd.386104
38. Yomralıoğlu, T. (2000). Coğrafi bilgi sistemleri: Temel kavramlar ve uygulamalar. DGN Bilgi.