Eski Türklerde Atlı Gömme Uygulaması

Öz

Bozkır Kültürü’nün teşekkülünde ve Türklerin sosyal, siyasi ve iktisadi hayatında merkezi bir rol oynayan at, “Türk’ün kanadı” olarak nitelendirilmiş, doğumdan ölüme kadar yaşamın her alanında belirleyici bir unsur olmuştur. Arkeolojik veriler, özellikle Altay (Pazırık), Tuva (Arjan) ve Kazakistan (Berel, Esik), Kırgızistan, Moğolistan (Golmod)’daki ve Avrupa içlerindeki kurganlarda, atların ölüyle birlikte gömülmesinin bozkır topluluklarının karakteristik bir özelliği olduğunu göstermektedir. İncelenen bulgulara göre, atlar genellikle mezar odasının kuzey kısmına veya ayrı bir bölmeye, başları doğu ya da kuzeydoğuya bakacak şekilde yerleştirilmiştir. Kurganlarda bulunan atların süslü koşum takımlarıyla gömüldükleri anlaşılmaktadır. Atın kuyruğunun kesilmesi ya da örülmesi gibi yas ritüelleri ve atın ruhunun ölüyü cennete taşıyacağı inancı, bu uygulamanın dinî temelini oluşturur. Bu araştırma İskit, Hun ve Göktürk dönemi mezarlarında “atlı mezar” geleneğinin arkeolojik ve sembolik boyutlarını incelemeyi ve atlı gömü ritüelinin sadece bir defin pratiği değil, aynı zamanda Türklerin ölüm sonrası hayata bakışını ve askeri aristokrasiye dayalı sosyal yapısını somutlaştıran bir kültürel miras olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türkler
• Atlı Gömme
• Ritüeller.

Proje Numarası

Tübitak 2209 1919B012414144

Horse Burial Practice Among the Ancient Turks

Öz

The horse, which played a central role in the formation of Steppe culture and in the social, political, and economic life of the Turks, has been characterized as the “wing of the Turk” and has remained a decisive element in every aspect of life from birth to death. Archaeological data, particularly from kurgans in the Altai (Pazyryk), Tuva (Arzhan), Kazakhstan (Berel, Issyk), Kyrgyzstan, Mongolia (Gol Mod), and across inland Europe, demonstrate that the practice of burying horses alongside the deceased was a characteristic feature of steppe communities. According to the examined findings, horses were generally placed in the northern section of the burial chamber or in a separate compartment, with their heads oriented toward the east or northeast. The archaeological record further indicates that these horses were interred with elaborately decorated harnesses and equipment. Funerary practices such as cutting or braiding the horse’s tail, along with the belief that the spirit of the horse would carry the deceased to the afterlife, constituted the religious foundation of this practice. This study aims to examine the archaeological and symbolic dimensions of the “horse burial” tradition in Scythian, Hunnic, and Gokturk period graves, and to demonstrate that equestrian burial was not merely a funerary custom but also a cultural legacy that embodied the Turks’ conception of the afterlife and their militarily based aristocratic social structure.

Anahtar Kelimeler

• Ancient Turks
• Horse Burial
• Rituals.

Proje Numarası

Tübitak 2209 1919B012414144

Kaynakça

1. Aksoy, M. (2024). Türkiye ve Tunceli’deki koç, koyun, at başlı, insan üsluplu (balbal) mezar taşlarının kökeni ve kültür tarihindeki yeri. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. Cilt: 76 Sayı: 454, 16-23.
2. Amartüvşin, C.- Honeychurch, W., (2020). Dundgov Aimagt Hiisen Arheologiin Sudalgaa: Baga Gazriin Çuluu. Ulaanbaatar: Bembi San.
3. Argunşah, M., & Güner, G. (Ed.). (2015). Codex Cumanicus. İstanbul: Kesit Yayınları
4. Aslan Doğan, K. (2019). Arzhan Kurgan buluntularına göre bozkır kültür çevresinde ölü gömme geleneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi.
5. Balogh C, (2021). Avarların Atlı Defin Âdetlerinin Orta Asya Kökenleri. C.II. Sergen Çirkin (Yay. Haz.). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
6. Bahar, H. (2013). The Motap Project; Bilge Khagan Memorial Complex Excavations of 2001, 2003. Studia Et Documenta Turcologica. Romania: Presa Universitara Clujeana.
7. Belek, K. (2015). Eski Türklerde at ve at kültürü (Dünden bugüne Kırgız kültürel hayatı örneği). Gazi Türkiyat (16), 111-128.
8. Boztoprak, H. (2019). Karadeniz’in kuzeyi ve Kafkaslarda kurganlar (Kurgan kültürü ve kurganlardan çıkan malzeme) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.

9. Çay, M. A. (1983). Anadolu’da Türk damgası koç heykel-mezar taşları Türklerde koç koyun meselesi. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
10. Çınar, A. A. (1995). Divânu Lügati’t-Türk’te at kültürü. E. G. Naskali (Ed.), Türk kültüründe at ve çağdaş atçılık (ss. 147-155). İstanbul: Türkiye Jokey Kulübü Yayınları.
11. Çoban, G. (2020). Kenkol bölgesinde Hun kurganları ve kültürü (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Ankara Üniversitesi.
12. Çoruhlu, Y. (1995). Türk sanatında at figürlerinin sembolizmi. Türk Dünyası Araştırmaları (98), 171-219.
13. Çoruhlu, Y. (2004). Eski Türklerde ölüm. Cogito (40), 244-268.
14. Çoruhlu. Y. (2016). Eski Türklerin kutsal mezarları kurganlar. İstanbul: Ötüken Yayınları.
15. Çoruhlu, Y. (2018). Eski Türklerde ölüm kültü ve sembolizminde atın yeri. Z Dergisi. 2018/3. 154-163.
16. Doğan, O. (2006). Bozkır kavimlerinin kültür ve mitolojilerinde at (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi.
17. Durmuş, İ. (2021). Türk kültür çevresinde at. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 1-12.
18. Eberhard, W. (1996). Çin’in şimal komşuları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
19. Elçin, Ş. (1995). Türklerde atın armağan olması. E. G. Naskali (Ed.), Türk kültüründe at ve çağdaş atçılık (ss. 95-110). İstanbul: Türkiye Jokey Kulübü Yayınları
20. Ercan, H. (2023). İslamiyet’ten önce Türklerde kurban kavramı üzerine bir araştırma. Journal of Turkic Civilization Studies, 4(2). 132-145.
21. Ergin, M. (Ed.). (1989). Dede Korkut Kitabı I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Esin, E. (1995). Türk sanatında at. In E. G. Naskali (Ed.), Türk kültüründe at ve çağdaş atçılık (ss. 54-90). İstanbul: Türkiye Jokey Kulübü Yayınları.
23. Gening, V. F. ve Halikov, A. H. (1964) Rannıye Bolgarı na Volge (Bolşe Tarhanskiy Mogilnik). Moskva: İzdatelstvo Nauka.
24. Hudyakov. Y. S. -Tabaldiyev, K. S. (2009). Drevniye Tyurki na Tyan-Şane. Novosibirsk: İzd. İns. Arh. i. Etn. SO RAH.
25. İbn Fazlan. (1995). Seyahatnâme. (R. Şeşen, Ed.). İstanbul: Bedir Yayınevi.
26. İnan, A. (1937). Altayda Pazırık hafriyatında çıkarılan atların vaziyetini, Türklerin defin merasimi bakımından izah. II. Türk Tarih Kongresi, 20-25 Eylül 1937, İstanbul.
27. Kafesoğlu, İ. (1991). At. TDV İslam Ansiklopedisi. C. 4. 26-28.
28. Kalafat, Y., & Güven, İ. M. V. N. (2011). Altay Türk halk inançlarından Anadolu’ya dair bazı tespitler. Arış Dergisi (6), 60-75.
29. Karcıoğlu, U. (2019). Avrasya ve Sibirya bölgelerinde bulunan bazı kurganlar. Kafdağı, 4(1), 54-78.
30. Kaşgarlı Mahmud. (1985). Divân-ı Lügati’t-Türk. (B. Atalay, Çev.) (Cilt 1-4). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
31. Koca, S. (2005). Selçuklular’da ordu ve askerî kültür. Ankara: Berikan Yayınevi.
32. Koppers, W. (1941). Cihan tarihinin ışığında ilk Türklük ve ilk İndo-Germenlik. Belleten (20), 439-480.
33. Kubarev, V. D. (1996). Kurganı Saylyugema. Novosibirsk: Nauka.
34. Kubarev, V. D., (1987). Kurganı Ulandrıka. Novosibirsk: Nauka.
35. Kubarev, V. D., (1991). Kurganı Yustıda. Novosibirsk: Nauka.
36. Kutlu, L. (2022). Berel’deki 36. Kurgan (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Denizli: Pamukkale Üniversitesi.
37. Kutlu, M., & Kutlu, L. (2021). Ölü gömme gelenekleri bağlamında Berel Kurganları. folklor/edebiyat, 2021, Yıl (year) 27, Sayı (No) 107.
38. Kutlu, M., & Kutlu, L. (2020). Berel’deki 11. Kurgan ve Pazırık kültürü. Sanat Tarihi Dergisi, 29(1), 173-207.
39. Kutlu, M., & Kutlu, L. (2022). Pazırık kültüründe ölü gömme gelenekleri ve kurgan mimarisine yansımaları. Sanat Tarihi Dergisi, 31(1), 321-353.
40. Mesudî. (2004). Murûc ez-zeheb (Altın bozkırlar) (A. Batur, Çev.). İstanbul: Selenge Yayınları.
41. Ögel, B. (1984). Türk kültür tarihine giriş. Cilt VI: Türklerde tuğ ve bayrak. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
42. Özpınar, B. (2023). Türklerde geçiş dönemi ritüellerinde ak/beyaz renk sembolizmi üzerine bir çalışma. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16(42), 588-607.
43. Pritsak, O. (2021). Kara Türk yön sembolizmi çalışması (E. Yıldırım, Çev.). Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(6), 519-532.
44. Sapma, Ş. (2020). Arhangay Eyaleti Hun kurganları envanteri ve değerlendirilmesi: Gol Mod-2 örneği (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
45. Sapma, Ş. (2026). Asya hunlarında ölü gömme adeti. Atlılar kültürü. İstanbul: Bilge Oğuz.
46. Seyhan, N. (1995). Türk kültüründe at tasvirleri. E. G. Naskali (Ed.), Türk kültüründe at ve çağdaş atçılık (ss. 166-173). İstanbul: Türkiye Jokey Kulübü Yayınları.
47. Seyidoğlu, B. (1995). Mitolojik dönemde at. E. G. Naskali (Ed.), Türk kültüründe at ve çağdaş atçılık (ss. 91-94). İstanbul: Türkiye Jokey Kulübü Yayınları.
48. Sümbüllü, Y. Z. (2004). Eski Türklerde defin şekilleri üzerine bir inceleme. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(2), 61-72.
49. Sümer, F. (1983). Türklerde atçılık ve binicilik. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
50. Şahin, Ş. U. (2005). Türk kültüründe at arabası (At arabalarının dili). Bilig (32), 165-178.
51. Toraman, A. (2020a). Türk tarihinin kaynakları: Altay’da Hun maddi kültürünün arkeolojik kaynaklarına genel bir bakış. GTTAD, Ocak, Cilt: 2, Sayı: 3, 11-28.
52. Toraman, A. (2020b). Türk kültüründe at kuyruğu bağlama ve kesme geleneği üzerine bazı tetkikler. History Studies, 12/3, Haziran 2020, 745-763.
53. Yıldırım, E. (2020a). Türk bozkır kültürünün doğuşu Andrnovo kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
54. Yıldırım, E. (2020b). Maddi kalıntılara göre Doğu Avrupa’dan Türkistan’a atlı kültürün oluşum süreci. Türk Dünyası Araştırmaları, 124(245), 327-342.
55. Yıldırım, E. (2022). Türk kültüründe renkler. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
56. Yıldırım, E. (2025). Eski Bulgar Türklerinin ölü gömme uygulamaları ve inanç dünyası üzerine bir inceleme. Millî Folklor, 19(148), 65-76.
57. Yıldırım, K., & Yıldırım, E. (2014). Kaybolanların izinde Doğu İpek Yolu Seyahati XII: Çerçen. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi. 336, Aralık 2014, 35-40.
58. Yıldırım, E. &Yıldırım, K., (2026). Atlılar kültürü. İstanbul: Bilge Oğuz.