The Killing of Qasem Soleimani in the Context of U.S.–Iran Relations and Its Regional Implications

Öz

This study examines the evolution of U.S.–Iran relations following the 1979 Iranian Islamic Revolution and analyzes their implications for regional security through the case of Qasem Soleimani. The study discusses the political transformation initiated by the collapse of the Pahlavi monarchy and the establishment of the Islamic Republic of Iran under the leadership of Ayatollah Ruhollah Khomeini. It also evaluates the historical development of the U.S.–Iran crisis, which deepened after the seizure of the U.S. Embassy in Tehran in 1979. The research further investigates the international negotiations surrounding Iran’s nuclear program and the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded between Iran and the P5+1 countries in 2015. The political and strategic consequences of the agreement for the parties involved are assessed. In addition, the study analyzes the life, military career, and regional role of Qasem Soleimani. Particular attention is devoted to his activities in Iraq, Syria, Lebanon, and Afghanistan, which are examined within the broader framework of Iran’s regional influence strategy. The study draws upon both domestic and international sources, including official statements issued by the U.S. Department of Defense, the U.S. Department of the Treasury, and the Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Türkiye. The findings indicate that Qasem Soleimani was a significant actor in the implementation of Iran’s regional security policies and that his killing contributed to a new phase of tension in U.S.–Iran relations. Furthermore, the event had important implications for the security dynamics of Iraq, Syria, and the Gulf region, emerging as a notable turning point in ongoing regional power competition.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• United States
• Qasem Soleimani
• JCPOA
• Iranian Islamic Revolution
• Regional Security

ABD-İran İlişkilerinde Kasım Süleymani'nin Öldürülmesi ve Bölgesel Yansımaları

Öz

Bu çalışmada, 1979 İran İslam Devrimi sonrasında şekillenen ABD-İran ilişkileri ve bu ilişkilerin Kasım Süleymani örneği üzerinden bölgesel güvenlik politikalarına yansımaları incelenmiştir. Çalışmada, Muhammed Rıza Pehlevi döneminin sona ermesi ve Ayetullah Humeyni liderliğinde İran İslam Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla başlayan siyasal dönüşüm süreci ele alınmıştır. Ayrıca 1979 yılında ABD Büyükelçiliği baskını sonrasında derinleşen ABD-İran krizinin tarihsel gelişimi değerlendirilmiştir. Araştırmada, İran'ın nükleer programı çerçevesinde yürütülen uluslararası müzakereler ve 2015 yılında İran ile P5+1 ülkeleri arasında imzalanan nükleer anlaşma incelenmiş; söz konusu anlaşmanın taraflar açısından ortaya çıkardığı siyasi ve stratejik sonuçlar değerlendirilmiştir. Bunun yanında Kasım Süleymani'nin yaşamı, askerî kariyeri ve İran'ın bölgesel politikalarındaki rolü analiz edilmiştir. Süleymani'nin özellikle Irak, Suriye, Lübnan ve Afganistan'daki faaliyetleri, İran'ın bölgesel nüfuz stratejisi bağlamında ele alınmıştır. Çalışmada yerli ve yabancı kaynakların yanı sıra ABD Savunma Bakanlığı, ABD Hazine Bakanlığı ve T.C. Dışişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan resmî açıklamalardan yararlanılmıştır. Elde edilen bulgular, Kasım Süleymani'nin İran'ın bölgesel güvenlik politikalarının uygulanmasında önemli bir aktör olduğunu ve ölümünün ABD-İran ilişkilerinde yeni bir gerilim döneminin ortaya çıkmasına katkı sağladığını göstermektedir. Ayrıca olayın Irak, Suriye ve Körfez bölgesindeki güvenlik dengeleri üzerinde etkiler yarattığı ve bölgesel güç mücadelesinin önemli kırılma noktalarından biri hâline geldiği değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İran
• ABD
• Kasım Süleymani
• P5+1 Nükleer Anlaşması
• İran İslam Devrimi
• Bölgesel Güvenlik

Kaynakça

1. 1. Al Jazeera, Reuters. http://www.aljazeera.com.tr/haber/iran-parlamentosundan-nukleer-anlasmaya-onay. 01 02 2017. http://www.aljazeera.com.tr/haber/iran-parlamentosundan-nukleer-anlasmaya-onay (03 28, 2020 tarihinde erişilmiştir).
2. 2. Anadolu Ajansı İnternet Sayfası. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/uzlasi-iranin-nukleer-programini-geriletecek/60876. 03 04 2015. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/uzlasi-iranin-nukleer-programini-geriletecek/60876 (03 28, 2020 tarihinde erişilmiştir).
3. 3. Arango, Tim, Ronen Bergman, ve Ben Hubbard. Nytimes. 13 01 2020. https://www.nytimes.com/2020/01/03/obituaries/qassem-soleimani-dead.html (03 27, 2020 tarihinde erişilmiştir).
4. 4. BBC Dünya Gündemi. Trump'ın İran kararı: 7 soruda nükleer anlaşma nedir? 08 05 2018. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-44039074 (03 28, 2020 tarihinde erişilmiştir).
5. 5. BBC Haberler. İran 2015'te imzalanan nükleer anlaşmanın taahhütlerinden hiçbirine uymayacağını açıkladı. 06 01 2020. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51003184 (03 28, 2020 tarihinde erişilmiştir).
6. 6. BBC İnternet Sayfası. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-50979292. 03 01 2020. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-50979292 (03 27, 2020 tarihinde erişilmiştir).
7. 7. BBC NEWS İnternet Sayfasu TR. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51093637. 15 01 2020. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-51093637 (03 30, 2020 tarihinde erişilmiştir).
8. 8. Euronews İnternet Sayfası. Rehine krizinin 40. yıl dönümü: ABD-İran ilişkilerinde tarihe geçen olayda neler yaşandı? 03 11 2019. https://tr.euronews.com/2019/11/03/rehine-krizinin-40-yil-donumu-abd-iran-iliskilerinde-tarihe-gecen-olayda-neler-yasandi (03 26, 2020 tarihinde erişilmiştir).

9. 9. Hurriyet İnternet Sayfası İran devrimi 41. yıl. https://www.hurriyet.com.tr/dunya/iranda-islam-devriminin-41inci-yili-41444954. 11 02 2020. https://www.hurriyet.com.tr/dunya/iranda-islam-devriminin-41inci-yili-41444954 (03 27, 2020 tarihinde erişilmiştir).
10. 10. Hurriyet İnternet Sayfası. Trump, Süleymani'nin öldürüldüğü saldırının son anlarını böyle anlatmış. 18 01 2020. https://www.hurriyet.com.tr/dunya/trump-suleymaninin-olduruldugu-saldirinin-son-anlarini-boyle-anlatmis-aniden-boom-41423110 (03 26, 2020 tarihinde erişilmiştir).
11. 11. Köksal Taşkent . GÜNÜMÜZDE İRAN-ABD İLİŞKİLERİ. 24 02 2020. https://21yyte.org/tr/merkezler/bolgesel-arastirma-merkezleri/orta-dogu-ve-afrika-arastirmalari-merkezi/gunumuzde-iran-abd-iliskileri (03 28, 2020 tarihinde erişilmiştir).
12. 12. Michael Safi The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2020/jan/03/who-is-qassem-suleimani-profile-iran. 03 01 2020. https://www.theguardian.com/world/2020/jan/03/who-is-qassem-suleimani-profile-iran (03 29, 2020 tarihinde erişilmiştir).
13. 13. Milliyet İnternet Sayfası . Kasım Süleymani neden öldürüldü? 06 01 2020. https://www.milliyet.com.tr/gundem/kasim-suleymani-kimdir-kasim-suleymani-neden-olduruldu-6116639 (03 25, 2020 tarihinde erişilmiştir).
14. 14. Mustafa Melih Ahıshalı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranin-bagdat-buyukelcisi-mescidi-suleymaninin-oldurulmesine-iliskin-detaylari-anlatti/1690908. 03 01 2020. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/iranin-bagdat-buyukelcisi-mescidi-suleymaninin-oldurulmesine-iliskin-detaylari-anlatti/1690908 (03 28, 2020 tarihinde erişilmiştir).
15. 15. Oğuz Çelikkol. Irak'ta ABD-İran çatışması. 07 01 2020. https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/oguz-celikkol/irakta-abd-iran-catismasi-41413810 (03 27, 2020 tarihinde erişilmiştir).
16. 16. Okuduci, İdiris, ve Mustafa Melih Ahıshalı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/abd-iran-iliskilerinin-67-yillik-tarihcesi/1693820. 06 01 2020. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/abd-iran-iliskilerinin-67-yillik-tarihcesi/1693820 (03 29, 2020 tarihinde erişilmiştir).
17. 17. Özge Özdemir. İran İslam Devrimi 40. yılında: Şah karşıtı solculara ne oldu? 11 02 2019. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-47128818 (03 27, 2020 tarihinde erişilmiştir).
18. 18. Sabah İnternet Sayfası Dünya Gündemi. https://www.sabah.com.tr/dunya/2020/01/08/abd-saldirisinda-oldurulen-iranli-general-kasim-suleymani-kimdir-ve-gorevi-neydi-kasim-suleymani-nasil-ve-neden-olduruldu?paging=1. 08 01 2020. https://www.sabah.com.tr/dunya/2020/01/08/abd-saldirisinda-oldurulen-iranli-general-kasim-suleymani-kimdir-ve-gorevi-neydi-kasim-suleymani-nasil-ve-neden-olduruldu?paging=1 (03 26, 2020 tarihinde erişilmiştir).
19. 19. Tuğrul Çam. Dünden bugüne İran nükleer anlaşması. 09 05 2018. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/dunden-bugune-iran-nukleer-anlasmasi/1139503 (03 28, 2020 tarihinde erişilmiştir).
20. 20. Türkiye Dışişleri Bakanlığı Resmi Sitesi. P5+1 ülkeleri ile İran arasındaki yeni tur müzakereler İstanbul’da gerçekleştirildi. 28 03 2020. http://www.mfa.gov.tr/p5-ulkeleri-ile-iran-arasindaki-yeni-tur-m%C3%BCzakereler-istanbulda-gerceklestirildi.tr.mfa (03 28, 2020 tarihinde erişilmiştir).
21. 21. U.S. DEPARTMENT OF THE TREASURY. Statement by Secretary Steven T. Mnuchin on Iran Decision. 08 05 2018. https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm0382 (03 27, 2020 tarihinde erişilmiştir).
22. 22. USA Department of Defense. Statement by the Department of Defense. 03 01 2020. https://www.defense.gov/Newsroom/Releases/Release/Article/2049534/statement-by-the-department-of-defense/ (03 29, 2020 tarihinde erişilmiştir).