Vowel Harmony in the Uzbek Language and Its Manifestations

Öz

This article analyzes the vowel system of the modern Uzbek literary language and examines the extent to which vowel harmony (singarmonism) is operative within it. The study approaches the material of the contemporary literary language in comparison with dialectal data and historical sources. In particular, the phonological system of the early stages of the Chagatai language and subsequent scholarly studies are examined in order to clarify the patterns of vowel harmony and their functioning. The article also evaluates, from a theoretical perspective, the impact of orthographic reforms and changes in the graphic system on the representation of vowel harmony. Furthermore, differences between the literary norm and spoken usage are analyzed, demonstrating that while vowel harmony has weakened in certain urban dialects, it has been preserved in many others. The findings substantiate that vowel harmony constitutes one of the historical-phonological foundations of the Uzbek language and has not completely disappeared, but rather continues to exist with a narrowed functional scope.

Anahtar Kelimeler

• Modern Uzbek language
• Chagatai-Kipchak languages
• phonetics
• singarmonism
• spoken language
• Turkic languages

O‘ZBEK TILIDA UNLILAR UYG‘UNLIGI VA UNING KO‘RINISHLARI

Öz

Ushbu maqolada hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi unlilar tizimi va unlilar uyg‘unligining (singarmonizmning) mavjudlik darajasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda zamonaviy adabiy til materiali sheva ma’lumotlari hamda tarixiy manbalar bilan qiyosiy asosda ko‘rib chiqiladi. Xususan, chig‘atoy tilining dastlabki davrlaridagi fonologik tizim hamda keyingi bosqichlarda olib borilgan ilmiy izlanishlar asosida unlilar moslashuvining amal qilish shakllari yoritiladi. Maqolada yozuv islohotlari, grafik tizimdagi o‘zgarishlar va ularning singarmonizm ifodasiga ta’siri ham nazariy jihatdan baholanadi. Shuningdek, adabiy norma bilan jonli nutq o‘rtasidagi tafovutlar tahlil qilinib, ayrim shahar shevalarida moslashuvning zaiflashgani, biroq ko‘plab shevalarda saqlanib qolganligi ko‘rsatib beriladi. Natijada, unlilar uyg‘unligi o‘zbek tilining tarixiy-fonologik asoslaridan biri ekani hamda u to‘liq yo‘qolmagan, balki funksional doirasi toraygan hodisa sifatida mavjudligi ilmiy dalillar asosida asoslanadi. Kalit so‘zlar:

Anahtar Kelimeler

• Hozirgi o‘zbek tili
• chig‘atoy-qipchoq tillari
• fonetika
• singarmonizm
• so‘zlashuv tili
• turkiy tillar

Kaynakça

1. Abdurahmonov, Sh., Askerova, M., Haciev, A., Resulov, İ., & Doniyorov, H. (1980). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Fan nashriyoti.
2. Akalın, M. (1979). Tarihi Türk şiveleri. Sevinç Matbaası.
3. Chig‘atoy, S. (1972). Türk lehçeleri örnekleri II: Yaşayan ağız ve lehçeler. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
4. Cirtautas, I. L. (1976). Son elli yılda edebî Özbekçenin gelişmesi üzerine. Türk Kültürü Araştırmaları, 15(1–2), 77–78.
5. Eckmann, J. (1958). Çağatay Dili Hakkında Notlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 6, 115-126.
6. Eckmann, J. (1963). Çağataycada İsim-Fiiller. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 10, 51-60.
7. Eckmann, J. (1963). Chig‘atoy edebiyatının son devri (1800–1920). Belleten, 27, 571–628.
8. Erarslan, K. (1970). Doğu Türkçesinde ek uyumsuzluğuna dair. Journal of Turkish Language and Literature, 18, 113-124.

9. Ercilasun, A. B. (Ed.). (1991). Karşılaştırmalı Türk lehçeleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Fitrat, A. (1927a). Eng eski turk adabiyoti namunalari. Maorif va O‘qituvchi nashriyoti.
11. Fitrat, A. (1927b). Imlo konferensiyasi munosabati bilan. Maorif va O‘qituvchi nashriyoti.
12. Fitrat, A. (1930a). Nahv (4. baskı). O‘qituvchi nashriyoti.
13. Fitrat, A. (1930b). Sarf (6. baskı). O‘qituvchi nashriyoti.
14. Fitrat, A. (1936). Qiyomat. O‘zDavNashr.
15. Shukurov, Sh. (1992). Eski o‘zbek tili unlilari. O‘zbek tili va adabiyoti, 4, 22–25.