A German village founded in Azerbaijan: Helenendorf (Göygöl Village)

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 387 - 404, 03.06.2025

Aybüke Güzay

https://doi.org/10.46868/atdd.2025.932

Öz

In the XIX century, 8 villages were founded by Germans in Azerbaijan: Helenendorf (Göygöl), Annenfeld (Shamkir), Grünfeld (Vurguna), Traubenfeld (Tovuz), Jelisawetinka (Agstafa), Georgsfeld (Çınarlı), Alexanderfeld (Gasamba) and Eigenfeld (Irmaşlı). The first of these villages to be built was Helenendorf, which today is called ‘Göygöl’. Founded as early as 1819, Helenendorf shows that the Germans set foot in the Caucasus region before 1871, when they realised their unification. From the time the Germans established settlements in Azerbaijan, they carried out various social-cultural and economic activities. Helenendorf, as the first settlement they established, is the centre of these activities. In 1944, they continued their lives in the village until they were deported by the Soviet Union and the last remaining German, Victor Klein, died in recent years. Although there were interactions between the Germans and Azerbaijani Turks during this period, today Azerbaijani Turks reside in the settlement. In this study, the reasons for the arrival of the Germans in the Caucasus region will be analysed and the effects of Helenendorf, which is called ‘Göygöl’ today, and the village in question on Azerbaijan will be evaluated.

Anahtar Kelimeler

Colonisation , Caucasus , Azerbaijan , Göygöl , Helenendorf

Azerbaycan’da Kurulan Bir Alman Köyü: Helenendorf (Göygöl Köyü)

Öz

XIX. yüzyılda Azerbaycan’da Almanlar tarafından Helenendorf (Göygöl), Annenfeld (Şamkir), Grünfeld (Vurguna), Traubenfeld (Tovuz), Jelisawetinka (Agstafa), Georgsfeld (Çınarlı), Alexanderfeld (Gasamba) ve Eigenfeld (Irmaşlı) olmak üzere 8 adet köy kurulmuştur. Bu köyler arasında ilk inşa edileni Helenendorf adlı köydür ki günümüzde “Göygöl” olarak adlandırılmaktadır. 1819 gibi erken bir tarihte kurulan Helenendorf, Almanlar’ın Kafkasya bölgesine, birliklerini gerçekleştirdikleri 1871 tarihinden önce ayak bastıklarını göstermektedir. Almanlar Azerbaycan’da yerleşimler kurdukları zamandan itibaren sosyal-kültürel ve ekonomik olarak çeşitli faaliyetler yürütmüşlerdir. İlk kurdukları yerleşim yeri olarak ise Helenendorf, bu faaliyetlerin merkezi konumundadır. 1944 yılında Sovyetler Birliği tarafından sürgün edilinceye kadar ilgili köyde hayatlarını devam ettirmişlerdir ve kalan son Alman olan Victor Klein ise geçtiğimiz yıllarda vefat etmiştir. Bu süre içinde Almanlar ile Azerbaycan Türkleri’nin etkileşimleri olmakla birlikte, günümüzde ilgili yerleşim yerinde Azerbaycan Türkleri ikâmet etmektedir. Bu çalışmada Almanlar’ın Kafkasya bölgesine geliş sebepleri incelenecek ve günümüzde “Göygöl” olarak adlandırılan Helenendorf ile adı geçen köyün Azerbaycan’a olan etkileri değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

Kolonizasyon , Kafkasya , Azerbaycan , Göygöl , Helenendorf

Kaynakça

• Ağasiyev, İ. (2009). XVIII Asrın Sonu-XX. Asrın Başlarında Almanlar’ın Kafkasya’da Yerleşmesi. Azerbaycan Milli İlimler Akademisi.
• Aliyev, E. (2017). Deutsches Erbe in der Architektur von Aserbaidschan. Botschaft der Bundesrepublik Deutschland Bakü.
• Artar, T. & Baysoy, E. (2020). Bismark Dönemi’nden II. Dünya Savaşı’na Alman Jeopolitik Düşüncesi: Haushofer ve Hitler Karşılaştırması. Kara Harp Okulu Bilim Dergisi, 30(1), 1-24.
• Auch, E. M. (2013). An der Wiege der Aserbaidschanischen Archäologie. Jakob Hummel: Lehrer Archäologe-Museumsgründer in Helenendorf/Göygöl. http://www.irs-az.com. 40-48. Auch, E. M. (2011). Die Entwicklung Helenendorf/Chanlars in den 1920/30er Jahren (Ed). Eva-Maria Auch, Deutsche Winzer im multikulturellen Umfeld Aserbaidschans. Erinnerungsbericht des Julius Vohrer (1887-1979), Berlin. 160-181.
• Auch, E. M. (2016). Kleines Handbuch Aserbaidschan, Humboldt-Universität.
• Çolak, F. (2021). Kafkasya’da Alman Kolonizasyonu ve Azerbaycan’da Kurulan Bir Alman Köyü: Helenendorf / Göygöl. Türk Dünyası Araştırmaları, 128 (252), 111-132.
• Deutsche Minderheiten stellen sich vor: Bundesministerium des Innern, für Bau und Heimat. (2018). 3. Auflage, Verlagshaus Zarbock GmbH & Co. KG.
• Güzay, A. (2022). Kafkaslar’da Alman İzleri: Azerbaycan Almanları. ZFWT, 14 (1). 199‐214.
• Hacıyeva, R. (2019). Azerbaycan Tolerantlığında Alman İrsinin İzleri ve Memarlığı. Tuna Yayın.
• Hummel, J. (1946). Der Deutsche im Auslande Transkaukasien (in Helenendorf Aserbaidschan). 31, (2. Auflage). Verlag von Julius Beltz in Langensalza, Berlin-Leipzig.
• Kurat, A. N. (2023). Rusya Tarihi. TTK Yayınları.
• Mohl, U. (2002). Schwäbischer Pioniergeist im Kaukasus: Die russlanddeutsche Kolonie Helenendorf. Schwäbische Heimat, 53 (3). 312-327.
• Türk, F. & Kaya, E. (2019). Kaf Dağı’nın Eteğinde Bir Alman Kolonisi: Kars Almanları. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21 (2). 683-713.
• Yaqubova, N. (2024). 19. Yüzyılın Başında Almanların Güney Kafkasya’ya Göçürülmesi. Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 4 (2). 345-367.
• Zeynalova, S. (2017). To the 200th anniversary of German settlements in Azerbaijan. http://www.irs-az.com 4(32). 12-21.
• Werner von Siemens Erinnerungen. (2008). Herausgegeben von Wilfried Feldenkirchen, Piper München. Verlag GmbH.