Orta Çağ İslâm Coğrafyacılarının ve Batılı Seyyahların Gözünde Aras Havzası

Öz

Bu makale, Orta Çağ İslâm coğrafyacılarının ve batılı seyyahların Aras Havzası hakkındaki görüşlerini içermektedir. Havza hakkında bilgi veren İslâm coğrafyacıları ve batılı seyyahlar genellikle birbirine yakın ifadeler kullanmışlardır. Bu müellifler coğrafya eserleri yazarken zaman zaman uzak yerlere gidememiş ve halktan aldığı bilgileri nakletmişlerdir. Batılı seyyahlar ise dönemin önemli siyasi güçlerinin Ermeniye, İran ve Azerbaycan coğrafyalarındaki çatışmalarını kaleme almak için bulundukları bölgeden İran’a doğru yola çıkmışlardır. Gördüklerini kaleme alan bu seyyahların Havza ile ilgili verdikleri bilgiler İslâm coğrafyacılarını destekler niteliktedir. Aras Nehri’nin geçtiği bölgelerde jeolojik, demografik, tarihî, coğrafi ve arkeolojik açıdan zengin bir Havza olma özelliğini ortaya koymaktadır. Aras Havzası, dinlerin gelişme alanı içinde yer almasından dolayı çeşitli Orta Çağ coğrafi eserlerde efsaneleştirilmiş ve nehir suyunun çeşitli hastalıklara iyi geldiği belirtilmiştir. Bu bağlamda Havza’da yer alan şehirler dinler tarihi açısından önemli bir konumda bulunmaktadır. Aras Havzası geçtiği güzergahın büyük olmasından dolayı geniş bir bölgeyi kapsamaktadır; Havza’da yer alan şehirler belirlenirken Aras Nehri’ne katılan akarsuların geçtiği yerleşim yerleri de çalışmaya dâhil edilmiştir. Çalışmada bu yerleşim yerlerinin tamamına değinilmemiş olup yalnızca Orta Çağ’da önemli olan yerlere odaklanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Orta Çağ
• Nehir
• Aras Havzası
• İslâm Coğrafyacısı
• Seyyah

The Aras Basin in the Eyes of Medieval Islamic Geographers and Western Travellers

Abstract

This article contains the views of medieval Islamic geographers and Western travellers on the Aras Basin. Islamic geographers and Western travellers who provided information about the basin generally used similar expressions. These authors sometimes could not travel to distant places while writing their geographical works and relayed the information they obtained from the people. Western travellers, on the other hand, set out from their region towards Iran to write about the conflicts between the major political powers of the time in the Armenian, Iranian and Azerbaijani regions. The information provided by these travellers about the Basin supports that of Islamic geographers. The Aras River Basin is rich in geological, demographic, historical, geographical and archaeological features. Due to its location within the area where religions developed, the Aras Basin has been mythologised in various medieval geographical works, and it has been claimed that the river water is beneficial for various diseases. In this context, the cities located in the basin occupy an important position in terms of the history of religions. Due to the large size of the route it passes through, the Aras Basin covers a wide area; when determining the cities located in the basin, the settlements through which the tributaries of the Aras River pass were also included in the study. The study does not cover all of these settlements but focuses only on those that were important in the Middle Ages.

Keywords

• Middle Ages
• River
• Aras Basin
• Islamic Geographer
• Traveller

Kaynakça

1. Aliev, S. M. (1995). Erdebil. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C.1, s.276-277). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
2. Anonim. (2020). Ḥudûdü’l-ʿâlem mine’l-meşriḳ ile’l-maġrib. (Çev. A. Duman-M.Ağarı). Ayışığı Kitapları.
3. Aydın, M. (2008). Revan. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 35, s. 26-29). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Contarini, A. (2021). Seyahat-name. (Çev. T. Gündüz), Yeditepe Yayınları.
5. Crucis, R.D.M. (2020). Doğu Seyahatnamesi. (Çev. A. Deniz Altunbaş). Kronik Yayınları.
6. Ebü’l-Fidâ, el-Melikü’l-Müeyyed İmâdüddîn İsmâîl b. Alî b. Mahmûd el-Eyyûbî. (2017). Taḳvîmü’l-büldân. (Çev. R. Şeşen). Yeditepe Yayınları.
7. el-Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. (2013). Fütûḥu’l-büldân (Ülkelerin Fetihleri). (Çev. M. Fayda), Siyer Yayınları.
8. el-Gırnâtî, Ebû Hâmîd Muhammed. (2022). Kitab el-mu‘rib ‘an ba‘d ‘acaib el-mağrib (Gırnâtî Seyahatnamesi). (Çev. F. Sabuncu). Yeditepe Yayınları.

9. el-İstahrî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed. (2020). Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-memâlik (Ülkelerin Yolları). (Çev. M. Ağarı). Ayışığı Yayınları.
10. el-Mağribî, Muhammed b. Abdülmelik. (2024). el-Muġrib fî ḥule’l-Maġrib. (Çev. R. Şeşen). Yeditepe Yayınları.
11. el-Makdisî, Muahmmed b. Ahmed. (2022). Kitâbü Aḥseni’t-teḳāsîm fî maʿrifeti’l-eḳālîm. (Çev. R. Şeşen). Yeditepe Yayınları.
12. el-Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn b. Alî. (2020). et-Tenbîh ve’l-işrâf, (Dünya Coğrafyası ve Tarihi). (Çev. M. Eser). Ankara Okulu Yayınları.
13. Barbaro, G. (2022). Doğu’ya Yolculuk (15. Yüzyılda Kıpçak Bozkırı, İran ve Doğu Anadolu’ya Seyahat). (Çev. Ayzer Güler). Kronik Yayınları.
14. Harman, Ö. F. (2004). Men ve Selva. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 29, s.107-108). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. İbn Ecâ et-Türkî, Muhammed b. Mahmud. (2018). Kitâp fî Târih Yeşbek ez-Zâhirî (İbn Ecâ Seyahatnamesi). (Çev. Mehmet Şeker). Ötüken Neşriyat.
16. İbn Havkal, Ebû’l-Kâsım Muhammed b. Alî. (2014). Ṣûretü’l-arż (İslâm Coğrafyası). (Çev. R. Şeşen). Yeditepe Yayınları.
17. İbn Hurdâzbih, Ebû’l-Kâsım Ubeydullâh b. Abdillâh. (2008). Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-memâlik (Yollar ve Ülkeler). (Çev. M.Ağarı). Ayışığı Kitabevi.
18. İbn Rüste, Ebû Alî Ahmed b. Ömer. (2017). el-Aʿlâḳu’n-nefîse (Dünya Coğrafyası). (Çev. A. F. Eker). Ankara Okulu Yayınları.
19. İdrîsî eş-Şerîf, Muhammed b. Abdillâh. (2024). Nüzhetü’l-müştâk fi’htirâk’l-âfâk (Kadim Dünya Coğrafyası). (Çev. R. Şeşen). Yeditepe Yayınları.
20. Kaman, S. (2018). Firdevsü’l İkbal’de Geçen Ağırlık, Mesafe ve Uzunluk Ölçü Adları. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları e-Dergisi, 5 (1), 48-68.
21. Karamanlı, H. M. (2007). Nahcıvan. içinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C. 32, 294-297). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
22. Kudâme İbn Ca’fer. (2024). Kitâbü’l Harâc. (Çev. R. Şeşen). Yeditepe Yayınları.
23. Küçük, C. (1995). Erzurum. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C.11, s. 321-329). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
24. Palabıyık, M. H. (2007). Klasik İslam Coğrafyacılarına Göre Ağrı ve Cudi Dağları. Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 19, 155-175.
25. Şeşen, R. (2020). İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Bilge Kültür Sanat Yayınları.
26. Taşağıl, A. (2009). Sakâlibe. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 36, s. 3-4). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
27. Tuncel, M. (1991). Aras. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C. 3, s. 332-335). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
28. Tuncel, M. (1994). Doğubayazıt. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C.9, s. 492-494). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
29. Yazıcı, T. (1998). Hoy. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. (C. 18, s. 258). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
30. Zeno, C. (2021). Seyahatname. (Çev. T. Gündüz). Yeditepe Yayınları.