Thessaloniki Before the Balkan Wars: Foreign Capital and the Transformation of an Ottoman Economic Hub

Abstract

In the later half of the 19th century, Thessaloniki emerged as one of the Ottoman Empire's most important commercial and industrial centers. The city underwent significant modernization through the Tanzimat reforms. The demolition of the city walls, the construction of a modern port, and railway connections strengthened its transportation and trade networks. Particularly after the opening of the Suez Canal in 1869, Thessaloniki's position in international trade was further enhanced. Significant industrial investments were made in the textile, food processing, and mining sectors. Alongside local entrepreneurs like the Allatini family, European companies invested heavily in strategic sectors including tobacco, mining, and banking. However, this foreign dominance, particularly through the tobacco monopoly (Régie Company), provoked resistance from local producers and led to widespread smuggling activities. Following the Balkan Wars (1912-1913) and Thessaloniki's transfer to Greece, all concessions and mining rights held by foreign companies were transferred to Greek administration. This process represents a typical example of the economic dependence and foreign interventions that characterized the Ottoman Empire's final years. Thessaloniki's transformation clearly demonstrates both the Ottoman Empire's economic vulnerabilities and the growing encroachment of global powers during its decline.

Keywords

• Thessaloniki
• Ottoman Empire
• Industrial investments
• Foreign companies
• Port

Balkan Savaşları Öncesinde Selanik: Yabancı Sermaye ve Bir Osmanlı Ekonomik Merkezinin Dönüşümü

Öz

19. yüzyılın ikinci yarısında Selanik, Osmanlı İmparatorluğu’nun önde gelen ticaret ve sanayi merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Tanzimat reformlarıyla birlikte şehirde kapsamlı bir modernleşme süreci yaşanmıştır. Şehir surlarının yıkılması, modern bir limanın inşası ve demiryolu bağlantılarının kurulması, kentin ulaşım ve ticaret ağlarını güçlendirmiştir. 1869’da Süveyş Kanalı’nın açılmasıyla birlikte Selanik’in uluslararası ticaretteki konumu daha da önem kazanmıştır. Tekstil, gıda işleme ve madencilik sektörlerinde önemli yatırımlar gerçekleştirilmiş; Allatini ailesi gibi yerel girişimcilerin yanı sıra Avrupalı şirketler de tütün, madencilik ve bankacılık gibi stratejik alanlara yoğun şekilde yatırım yapmıştır. Bununla birlikte, özellikle Régie Şirketi’nin tütün tekeli aracılığıyla belirginleşen yabancı sermaye hâkimiyeti, yerel üreticilerin tepkisine yol açmış ve yaygın kaçakçılık faaliyetlerini tetiklemiştir. Balkan Savaşları’nın (1912–1913) ardından Selanik’in Yunanistan’a katılmasıyla birlikte yabancı şirketlere ait imtiyazlar ve maden hakları Yunan yönetimine devredilmiştir. Bu gelişmeler, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerini belirleyen ekonomik bağımlılığın ve yabancı müdahalelerin tipik bir örneğini teşkil etmektedir. Selanik’in geçirdiği dönüşüm, imparatorluğun ekonomik kırılganlıklarını ve gerileme sürecinde küresel güçlerin artan nüfuzunu açık biçimde ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Selanik
• Osmanlı İmparatorluğu
• Sanayi Yatırımları
• Yabancı Sermaye
• Liman

Kaynakça

1. Akkaya, Y. (1998). 19. yüzyılın sonunda Selanik’te sanayileşme ve ücretli emek. Ekonomik Yaklaşım Dergisi, 9 (31), 21–35.
2. Altunsoy, B. (2021). Reji uygulamaları ve tütün kaçakçılığını engellemeye yönelik bir girişim: Kordon bölükleri. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(40), 551–565.
3. Batman, M. (2013). Tobacco smuggling in the Black-Sea region of the Ottoman Empire 1883–1914 [Yüksek lisans tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi]. Yök Tez.
4. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi [BOA]. (1902). Maarif Nezareti Mektubî Kalemi (MF. MKT.), Dosya No. 655, Gömlek No. 25, 20 Cemâziyelevvel 1320 (25 Ağustos 1902).
5. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi [BOA]. (1903). Maarif Nezareti Mektubî Kalemi (MF. MKT.), Dosya No. 681, Gömlek No. 10, 27 Şevval 1320 (27 Ocak 1903).
6. Dagkas, A. (2003). Recherches sur l’histoire sociale de la Grèce du Nord: Le mouvement des ouvriers du tabac, 1918–1928. Association Pierre Belon.
7. Düstur. (1928). Tertib-i sânî (Cilt 10). Başvekâlet Müdevvenât Müdürlüğü, Evkaf Matbaası.
8. Gounaris, B. C. (1994). Selanik Doğu Akdeniz’de Liman Kentleri Selanik (1800–1914). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

9. Iordanidou, D. (2022). Making business in Salonica from the Ottoman Empire to the Greek nation-state: The Allatini family’s investments in mining enterprises. Balkanologie, 17(2), 1–16.
10. Israel, F. L. (1967). Major peace treaties of modern history, 1647–1967 (Vol. 2). Chelsea House Publishers.
11. Karaca, A. (2003). Osmanlı İmparatorluğu’nda Reji ve tütün kaçakçılığında Trabzon örneği: Bir yabancı sermaye serüveni. In E. Gürsoy Naskali (Ed.), Tütün kitabı (ss. 56–73). Kitabevi Yayınları.
12. Kaya, D.A.(2015) Mustafa Arif Efendi’nin Selanik Yılları: XIX. Yüzyıl Osmanlı Taşrasında Burjuvazi Oluşuma Bir Örnek. Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi 1, 239-59.
13. Kiel, M. (2009). Selanik. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 36, ss. 421-428). Türkiye Diyanet Vakfı.
14. Manoilo, A., Borisova, A., Telichko, V., & Petrenko, A. (2019). Information warfare technologies and psychological operations within international relations and world politics. The European Proceedings of Social & Behavioural Sciences, 286, 2128–2137.
15. Nacar, C. (2019). Labor and power in the late Ottoman Empire: Tobacco workers, managers and the state, 1872–1912. Palgrave Macmillan.
16. Official Gazette. (1913, March 2). 41/A.
17. Official Gazette. (1914, December 30). 403/A.
18. Official Gazette. (1914, March 29). 78/A.
19. Papastefanaki, L. (2016). Mining engineers, industrial modernization and politics in Greece, 1870–1940. The Historical Review / La Revue Historique, 13, 75–87.
20. Quataert, D. (1983). Social disintegration and popular resistance in the Ottoman Empire. New York University press.
21. Osmanlı Devleti Rüsûmat Nezâreti. (1332 [1916]). Rüsûmat Salnâmesi, sene 1332 (s. 126).
22. Safa, L. (2017). Osmanlı döneminde Selanik [Yüksek lisans tezi, Osmangazi Üniversitesi). Yök Tez.
23. Tok, A. (2010). Kapitalizm çağında Osmanlı madencilik sektörü: Devlet-sermaye ilişkilerinin analizi (1850–1908) [Yüksek lisans tezi, Boğaziçi Üniversitesi). Yök Tez.
24. Topuz, H. (2016). XIX. yüzyılda Osmanlı limanlarından gerçekleşen ticaret hacmi ve dış ticaretine yönelik bir analiz (1878–1913). Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 1(1), 112–127.
25. Türker, O. (1999). Osmanlı yönetiminin son yıllarında Selanik’te sanayi ve ticaret. Tarih ve Toplum, 32(188), 90–105.
26. Yıldız, Ö. (2012). 20. yüzyıl başlarında Selanik Limanı’nda deniz ticareti. Çağdaş Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 12(24), 28–45.