Urban Development Activities in Kayseri during the Republican Period (1923–1960)

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 6/Ek -6 (Suppl.), 1060 - 1078, 03.01.2026

Orkun Karagöz , Haşim Erdoğan

https://doi.org/10.5281/zenodo.18176893

Öz

Following the proclamation of the Republic, the physical and spatial transformations that took place in Kayseri led to the joint shaping of the city’s historical fabric and the process of modernization. The city walls, which had largely lost their defensive function, prepared the ground for the reorganization of the urban space, while the location of commercial areas within the city also underwent change. The bazaars outside the walls continued to exist; however, some traditional structural characteristics of the city were preserved. The enclosure of the Kayseri High School building, which had been inherited from the Ottoman Empire as a “Sultani,” by new buildings, and the construction of the Kayseri Railway Station played an important role in the development of trade and industry in the city and enabled the emergence of new employment areas and investments. The Kayseri Textile Factory, established by Sümerbank, revitalized the economy of Kayseri as one of Turkey’s first modern textile factories and provided the city with an important source of income. The Tuberculosis Hospital, constructed with the contributions of Kayseri Member of Parliament Nuh Naci Yazgan, made significant contributions to the development of health services as one of the first tuberculosis hospitals in Anatolia. Educational and cultural activities carried out through the People’s Houses supported the strengthening of social and national consciousness. The majority of the developments discussed in this study were identified through a survey of the Kayseri Provincial Newspaper, published between 1925 and 1952.

Anahtar Kelimeler

Kayseri , urban development activities , Kayseri Railway Station , Kayseri Textile Factory , Kayseri Tuberculosis Hospital , People’s Houses

Cumhuriyet Döneminde Kayseri’de İmar Faaliyetleri (1923–1960)

Öz

Cumhuriyet’in ilanından sonra Kayseri’de meydana gelen fiziksel ve mekânsal dönüşümler, kentin tarihsel dokusu ile modernleşme sürecinin birlikte şekillenmesine yol açmıştır. Savunma işlevini büyük ölçüde yitiren surlar, kentsel mekânın yeniden düzenlenmesine zemin hazırlarken, ticaret alanlarının kent içindeki konumu da değişim göstermiştir. Sur dışındaki çarşılar varlıklarını sürdürmüş; buna karşın kentin bazı geleneksel yapısal özellikleri korunmuştur. Osmanlı Devleti’nden “Sultani” olarak devralınan Kayseri Lisesi binasının yeni yapılarla çevrelenmesi ve Kayseri Tren Garı’nın inşa edilmesi, kentte ticaret ve sanayinin gelişiminde önemli rol oynamış; yeni iş alanlarının ve yatırımların ortaya çıkmasını sağlamıştır. Sümerbank tarafından kurulan Kayseri Bez Fabrikası, Türkiye’nin ilk modern tekstil fabrikalarından biri olarak Kayseri ekonomisini canlandırmış ve kente önemli bir gelir kaynağı kazandırmıştır. Kayseri Milletvekili Nuh Naci Yazgan’ın katkılarıyla inşa edilen Verem Hastanesi, Anadolu’daki ilk verem hastanelerinden biri olarak sağlık hizmetlerinin gelişimine önemli katkılar sunmuştur. Halkevleri aracılığıyla yürütülen eğitim ve kültür faaliyetleri ise toplumsal ve millî bilincin güçlenmesine destek olmuştur. Bu çalışmada ele alınan gelişmelerin büyük bölümü, 1925–1952 yılları arasında yayımlanan Kayseri İl Gazetesi’nin taranması yoluyla tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kayseri , imar faaliyetleri , Kayseri Tren Garı , Kayseri Bez Fabrikası , Kayseri Verem Hastanesi , Halkevleri

Kaynakça

• Altuncuoğlu, N. (2009). Modern Kayseri’nin mimarlarından Vali Ahmet Muammer Bey (1874–1928).Kayseri Valiliği Yayınları.
• Akdeniz, R. (2023). Türk Siyasal Hayatında Osman Kavuncu [Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi]. Yök Tez.
• Apak, K.,Aydinelli, E., & Akın, M. (1952). Türkiye’de devlet, sanayi ve maden işletmeleri. Selüloz Basımevi.
• Atatürk Ansiklopedisi. (2024, 21 Nisan). Kayseri Sümerbank mensucat dokuma fabrikası.https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/kayseri-sumerbank-mensucat-dokuma-
• Atmaca, İ. (2009). Demiryolu ulaşımının kentsel gelişime olan etkileri: Isparta kenti örneği [Yüksek lisans tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi]. Yök Tez.
• Avni, H., & Güleryüz, H. (1937). Türkiye’de sanayiin inkişafı. Milli Sanayi Birliği.
• Batur, A. (1998). 1925–1950 döneminde Türkiye mimarlığı. Y. Sey (Ed.), 75 yılda değişen kent ve mimarlık içinde. (ss. 209-234).Tarih Vakfı Yayınları,
• Bektaş, İ. (2006). Sözlü tarihin tanıklığında Cumhuriyet döneminde Buldan’da verem gerçeği ve veremle mücadele. Buldan Sempozyumu Bildirileri. 23-24 Kasım 2006. (ss. 199-214). Pamukkale Üniversitesi Yayınları.
• Durukan, A. & Uraz, T. (2008). Cumhuriyet’in eğitim kurumları olarak halkevi binaları. İTÜ Dergisi, 7(1), 38–49.
• Duman, Ö. (2003). IV. Kayseri ve yöresi tarih sempozyumu bildirileri. (ss. 173–186). Erciyes Üniversitesi Kayseri ve Yöresi Tarih Araştırmaları Merkezi Yayınları (Yayın No. 6).
• Erdoğan, H. (2021). Millî Mücadele döneminde Meclis’in Ankara’dan taşınması meselesi. A. Çatalcalı Ceylan vd. (Ed.), Sosyal ve beşerî bilimlerde araştırma ve değerlendirmeler( C. 2, ss. 229–258). Gece Kitaplığı.
• Erdoğan, H. (2023). Millî Mücadele döneminde Kayseri. Millî Mücadele’nin yerel tarihi 1918–1923 (C. 5, ss. 191–237). TÜBA Yayınları.
• Ersel, H., Oktay, A., & Tunçay, M. (2005). Cumhuriyet ansiklopedisi. Yapı Kredi Yayınları.
• Hâkimiyet Gazetesi. (1952, 9 Temmuz). Şehrimizin en büyük derdi olan içme suyu işi hallediliyor. Hâkimiyet Gazetesi.
• Hot, İ. (2001). Sıhhiye Mecmuası’na göre ülkemizde bulaşıcı hastalıklarla mücadele (1913–1996). İstanbul Üniversitesi.
• Kasapoğlu, A. (2016). Türkiye’de sağlık hizmetlerinin dönüşümü. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 19(2), 131–174. https://doi.org/10.18490/sosars.261673
• Kayseri İl Gazetesi. (1946, 17 Ekim). Kayseri’nin bayındırlık hamleleri. Kayseri İl Gazetesi.
• Kayseri İl Gazetesi. (1946, 29 Ekim). Kayseri’nin imar meselesi. Kayseri İl Gazetesi.
• Kayseri İl Gazetesi. (1946, 29 Ekim). Kayseri Sümer Bez Fabrikası. Kayseri İl Gazetesi.
• Kayseri İl Gazetesi. (1947, 18 Eylül). Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası’nın ekonomik sahada oynadığı rol. Kayseri İl Gazetesi.
• Kayseri İl Gazetesi. (1947, 23 Ocak). Verem hastanesi inşaatı. Kayseri İl Gazetesi.
• Kayseri İl Gazetesi. (1947, 17 Mart). Halkevleri ve halkodaları. Kayseri İl Gazetesi.
• Kayseri Valiliği. (1998). Cumhuriyet’in 75. yılında Kayseri. Plaka Matbaacılık.
• Millî Eğitim Bakanlığı. (t.y.). 1893 Melikgazi Kayseri Lisesi.https://ogm.meb.gov.tr/yuz-
• Özkara, Ş. (2010). Türkiye’de tüberküloz epidemiyolojisi. AVES Yayıncılık.
• Özkaya, H. (2016). Cumhuriyet döneminde bulaşıcı hastalıklarla mücadele. Türkiye Aile Hekimliği Dergisi, 2, 77–84.
• Resmî Gazete. (06 Mayıs1930). Sayı: 1489, s. 8895-8901.
• Salep, M. (2024). Kayseri’de veremle savaş teşkilatlarının kuruluşu ve faaliyetleri. Akademik Bakış, 18(35), 139–159. https://doi.org/10.19060/gav.1600519
• Sanal, R. (1998). Tarihi gelişimi içerisinde Türk anayasalarında genel yönetimin taşra örgütü. Atatürk Yolu Dergisi, 22, 174–200. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000122
• Satoğlu, A. (1977). Kayseri’nin efsane adamı Osman Kavuncu. Ayyıldız Matbaası.
• Semiz, Y. & Toplu, G. (2019). Cumhuriyet döneminde devlet tarafından kurulan ilk sanayi kuruluşu Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 29–59. https://doi.org/10.21563/sutad.636097
• Subaşı, M. (1998). Dünden bugüne Kayseri. Geçit Yayınevi.
• Sümer, N. (1970). İstikbâle bakan Sümerbank. Sümerbank Aylık Endüstri ve Kültür Dergisi, 10(91), 261–305.
• Sümerbank. (1942). 1941 senesi faaliyet ve hesap devresine ait iktisadi meclis raporu. Ankara, Türkiye.
• Şanal, M. (2004). Türk kültür tarihi içerisinde Kayseri Halkevi ve faaliyetleri (1932–1950). Millî Eğitim Dergisi, 161–218.
• Şaşmaz, M. (2014). Türkiye'nin idari taksimatı (1920-2013), (C. 1). Türk Tarih Kurumu.
• Şaşmaz, M. (2014). Türkiye’nin idari taksimatı (1920–2013), (C. 9). Türk Tarih Kurumu.
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (1934, 27 Ağustos). Cumhuriyet Arşivi (BCA), 47-58-19.
• Tanyeli, U. (1998). Mekânlar, projeler, anlamları. U. Tanyeli (Ed.), Üç kuşak Cumhuriyet. (ss. 101-108). Tarih Vakfı Yayınları.
• Tekeli, İ., & Ortaylı, İ. (1978). Türkiye’de belediyeciliğin evrimi. Ayyıldız Matbaası.
• Tekinsoy, K. (2011). Kayseri’nin imarı ve mekânsal gelişimi. Kayseri Büyükşehir Belediyesi. Kültür Yayınları.
• Toksoy, N. (2007). Türk inkılabında millî kültürün yeri ve Halkevi çalışmaları. TurkishStudies, 2(1), 124–161. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.38
• Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2011). Tarihe düşülen notlar: 1. yasama yılı açılışlarında cumhurbaşkanlarının konuşmaları (1924–1987). TBMM Basımevi.
• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1924). Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. Resmî Gazete.
• Yücel, T. (1960). Demiryollarımızın istasyon nüfusuna etkisi. Türkiye Coğrafya Dergisi, 20, 143–148. https://doi.org/10.17211/tcd.92322
• Yücel, H. Â. (1994). Türkiye’de ortaöğretim. Kültür Bakanlığı.
• 10 yılda Türkiye nafiası 1923–1933. (1933). T.C. Nafia Vekâleti. Matbaacılık ve Neşriyat Türk Anonim Şirketi.