The Role of Erkin Cürabekov in the Process of Returning the Taykazan from the Hermitage to Turkistan (1985–1989)

Öz

This article examines the role undertaken by Erkin Cürabekov in the process of returning the Taykazan—one of the most significant symbols of Kazakhstan’s national cultural heritage—to its historical homeland, the city of Turkistan. Cast in 1399 (AH 801) in the late fourteenth century and closely associated with the Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi, the Taykazan is not merely a component of an architectural ensemble but also a material symbol of Sufi life, social solidarity, and the concept of abundance in Turkistan, occupying a distinctive place in the spiritual world of the Kazakh people. In 1935, by decision of the Soviet authorities, the object was sent to the State Hermitage Museum in Leningrad for a scientific exhibition and remained separated from its historical and cultural context for many years. The article analyzes the historical, political, and cultural background of the Taykazan’s restitution process and addresses initiatives aimed at the preservation of cultural heritage during the final period of the Soviet Union. The study is based on the examination of archival documents, official correspondence, and administrative records through a historical-documentary methodology. In this context, Erkin Cürabekov’s negotiations with state institutions, his initiative, and his contributions to the process are evaluated, demonstrating the significance of the Taykazan’s return for national identity, cultural continuity, and the reconstruction of historical memory. The research offers an original historical case illustrating the capacity of local initiatives to influence cultural heritage policy in the late Soviet period.

Anahtar Kelimeler

• Taykazan
• Khoja Ahmed Yasawi
• Hermitage
• Turkistan
• restitution of cultural heritage
• late Soviet period
• historical memory
• Cürabekov

ERMİTAJ’DAN TÜRKİSTAN’A TAYKAZAN’IN GERİ GETİRİLMESİ SÜRECİNDE ERKİN CÜRABEKOV’UN ROLÜ (1985–1989)

Öz

Bu makalede, Kazakistan’ın ulusal kültürel mirasının en önemli simgelerinden biri olan Taykazan’ın tarihî vatanı Türkistan şehrine geri getirilmesi sürecinde Erkin Cürabekov’un üstlendiği rol incelenmektedir. XIV. yüzyılın sonlarında, 1399 yılında (Hicrî 801) dökülen ve Hoca Ahmet Yesevi Türbesi ile yakından ilişkili olan Taykazan, yalnızca mimari bütünün bir parçası değil, aynı zamanda Türkistan’daki tasavvufî yaşamın, toplumsal dayanışmanın ve bereket anlayışının maddi sembolü olarak Kazak halkının manevi dünyasında özel bir yere sahiptir. 1935 yılında SSCB yönetiminin kararıyla bilimsel bir sergi amacıyla Leningrad’daki Devlet Ermitaj Müzesi’ne gönderilen eser, uzun yıllar boyunca tarihî ve kültürel bağlamından uzak kalmıştır. Makalede, Taykazan’ın iade sürecinin tarihî, siyasî ve kültürel arka planı analiz edilmekte; Sovyetler Birliği’nin son döneminde kültürel mirasın korunmasına yönelik girişimler ele alınmaktadır. Çalışma, arşiv belgeleri, resmî yazışmalar ve idarî kayıtların tarihsel-belgesel yöntem çerçevesinde incelenmesine dayanmaktadır. Bu bağlamda, Erkin Cürabekov’un devlet kurumlarıyla yürüttüğü müzakereler, gösterdiği girişimcilik ve sürece yaptığı katkılar değerlendirilerek Taykazan’ın geri dönüşünün ulusal kimlik, kültürel süreklilik ve tarihî hafızanın yeniden inşası açısından taşıdığı önem ortaya konmaktadır. Araştırma, geç Sovyet döneminde yerel girişimlerin kültürel miras politikalarını etkileyebilme kapasitesini göstermesi bakımından özgün bir tarihsel örnek sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Taykazan
• Hoca Ahmet Yesevi
• Ermitaj
• Türkistan
• kültürel mirasın iadesi
• geç Sovyet dönemi
• tarihî hafıza
• Cürabekov

Kaynakça

1. Gosudarstvennyi Ermitazh. (1989, July 24). Pismo No. 2243 ob upakovke Taikazana [Archival document]. Leningrad. [In Russian].
2. Gosudarstvennyi komitet Kazakhskoi SSR po trudu i sotsial'nym voprosam. (1989, September 25). Pozdravlenie E. I. Dzhurabekovu s vozvrashcheniem v Turkestan tai-kazana (No. 1-1-21/1026) [Archival document]. Alma-Ata. [In Russian].
3. Ministerstvo kultury SSSR. (1989, July 4). Prikaz No. 283 o peredache Taikazana iz Gosudarstvennogo Ermitazha v Turkestanskii respublikanskii muzei [Archival document]. Moscow. [In Russian].
4. Özel Arsiv Verileri. (1935). Telegramma o vremennoi peredache Taikazana v Gosudarstvennyi Ermitazh, Leningrad [Archival document]. [In Russian].
5. Özel Arsiv Verileri. (1985, October 31). Pismo predsedatelya ispolnitel'nogo komiteta goroda Turkestan E. Dzhurabekova R. A. Seidalinu [Archival document]. [In Russian].
6. Özel Arsiv Verileri. (1988). Obrashchenie ot imeni gorodskikh sovetov narodnykh deputatov Turkestana v Verkhovnyi Sovet SSSR [Archival document]. [In Russian].
7. Özel Arsiv Verileri. (1989, August 29). Plan sovmestnykh meropriyatii Goskomkultury Kazakhskoi SSR i Turkestanskogo gorispolkoma po organizatsii priema ritualnogo kotla iz Leningradskogo Gosudarstvennogo Ermitazha i transportirovki ego v gorod Turkestan [Archival document]. [In Russian].
8. Toshkandiy, S. (1991). Temurnoma. Tashkent. [In Uzbek].

9. UNESCO World Heritage Centre. (n.d.). Khoja Ahmed Yasawi Mausoleum. https://whc.unesco.org/en/list/1103