IV–V. Yüzyıllarda Karadeniz’in Kuzeyinde Hun Hâkimiyeti: Göç, Savaş ve Roma ile İlişkiler

Öz

Bu çalışma, IV–V. yüzyıllarda Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlarda Hun hâkimiyetinin oluşumunu ve bu hâkimiyetin bölgesel güç dengeleri ile Roma İmparatorluğu üzerindeki etkilerini incelemektedir. Karadeniz’in kuzeyi, tarih boyunca Kimmer ve İskit göçleriyle şekillenen ve Avrasya bozkır dünyası ile Akdeniz havzası arasında bir geçiş alanı oluşturan stratejik bir coğrafya olmuştur. Hunların Orta Asya’dan batıya yönelen hareketleri, bölgenin etnik ve siyasî yapısında önemli dönüşümlere yol açmış; özellikle Alanlar ve Gotlar üzerindeki baskıları, geniş ölçekli göç hareketlerini tetiklemiştir. Bu gelişmeler, Roma sınırlarında askerî ve idarî krizleri derinleştirmiş ve 378 yılında gerçekleşen Hadrianopolis Savaşı gibi kırılma noktalarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Hunların bu süreçteki rolü doğrudan olmaktan ziyade dolaylı nitelik taşımakla birlikte, bölgesel güç dengelerinin yeniden şekillenmesinde belirleyici bir etki oluşturdukları görülmektedir. Attila döneminde Hun siyasî ve askerî gücü zirveye ulaşmış; Karadeniz’in kuzeyindeki bozkırlar Hun hâkimiyetinin stratejik dayanak noktalarından biri haline gelmiştir. Ancak Attila’nın 453 yılında ölümü sonrasında Hun siyasî birliği zayıflamış, Nedao Savaşı’ndaki yenilgi ve Dengizik’in ölümüyle birlikte Hun hâkimiyeti çözülme sürecine girmiştir. Bu gelişmeler, bölgede yeni göç dalgalarının ve siyasî oluşumların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Çalışma, Hun hâkimiyetini bozkır–Roma etkileşimi bağlamında değerlendirerek, Geç Antik Çağ’da Karadeniz’in kuzeyindeki siyasî dönüşümün daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hunlar
• Karadeniz’in kuzeyi
• Roma İmparatorluğu
• Attila
• Hadrianopolis Savaşı

Hun Domination in the Northern Black Sea Region in the Fourth–Fifth Centuries: Migration, Warfare and Relations with Rome

Öz

This study examines the formation of Hunnic domination in the northern Black Sea steppes during the fourth and fifth centuries and analyses its impact on regional power structures and the Roman Empire. The northern Black Sea region historically functioned as a strategic transitional zone shaped by the migrations of the Cimmerians and Scythians, linking the Eurasian steppe with the Mediterranean world. The westward movement of the Huns from Central Asia brought about significant transformations in the ethnic and political landscape of the region; in particular, their pressure on groups such as the Alans and the Goths triggered large-scale population movements. These developments intensified military and administrative tensions along the Roman frontiers and contributed to major turning points such as the Battle of Hadrianople in 378. Although the direct involvement of the Huns in this conflict remains debated, their indirect impact on the shifting balance of power is evident. During the reign of Attila, Hunnic political and military authority reached its peak, and the northern Black Sea steppes became a key strategic base of their power. Following Attila’s death in 453, however, the cohesion of Hunnic political structures weakened; the defeat at the Battle of Nedao and the death of Dengizich accelerated the fragmentation of Hunnic authority. This process paved the way for new migration waves and the emergence of new political entities in the region. By situating Hunnic expansion within the broader framework of steppe–Roman interaction, this study aims to contribute to a more nuanced understanding of the political transformation of the northern Black Sea frontier in Late Antiquity.

Anahtar Kelimeler

• Huns
• Northern Black Sea Region
• Roman Empire
• Attila
• Battle of Hadrianople

Kaynakça

1. Ahmetbeyoğlu, A. (2017). Avrupa Hunları. Yeditepe Yayınevi.
2. Aibabin, A. I. (2019). The Huns in the plains of Crimea. The Lower Volga Archaeological Bulletin, 18(2), 47–61.
3. Aksoy, H. (2020). 394/395 yılı Hunların Anadolu akını. In Y. E. Tansü (Ed.), Ahmed Cevad anısına Türkiye ve Türk dünyası araştırmaları V (pp. 119–142). İKSAD Yayınları.
4. Ammianus Marcellinus. (1939). History (Vol. 3, Books 27–31, J. C. Rolfe, Trans.). Harvard University Press.
5. Baz, F. (2016). Herodotos’un anlatımlarına göre, İskitlerin Kimmerleri takip meselesi. CEDRUS, 4, 47–59.
6. Beševliev, V. (1981). Die protobulgarische Periode der bulgarischen Geschichte. Verlag Adolf M. Hakkert.
7. Blockley, R. C. (1983). The fragmentary classicising historians of the later Roman Empire: Eunapius, Olympiodorus, Priscus and Malchus (Vol. 2). Francis Cairns.
8. Bokovenko, N. A. (1996). Asian influence on European Scythia. Ancient Civilizations from Scythia to Siberia, 3(1), 97–122.

9. Botalov, S. G. (2009). Gunny i tiurki (istoriko-arkheologicheskaia rekonstruktsiia). Rifei.
10. Czeglédy, K. (1983). From East to West: The age of nomadic migration in Eurasia. Archivum Eurasiae Medii Aevi, 3, 25–125.
11. Çelenk, F. (2015). Bizanslı tarihçiler Olympiodorus ve Malchus tarihleri (metnin tercümesi ve değerlendirme) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yök Tez.
12. Çoban, H. (2019). Atilla ve Avrupa Hunları–Batı Roma ilişkilerinde evlilik meselesi. AVRASYA Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(17), 57–68.
13. Dąbrowski, K. (1975). Hunowie europejscy. In Hunowie europejscy, Protobułgarzy, Chazarowie, Pieczyngowie (pp. 11–146). Ossolineum.
14. Dıngıl Ilgın, F. A. (2022). Attila’nın Galya seferi. Vakanüvis: Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 7(2), 681–707.
15. Diodorus Siculus. (1935). Library of history (Vol. 1, C. H. Oldfather, Trans.). Harvard University Press.
16. Durmuş, İ. (2002). Sarmatlar. In H. C. Güzel, K. Çiçek & S. Koca (Eds.), Türkler (Vol. 1, pp. 972–992). Yeni Türkiye Yayınları.
17. Golden, P. B. (1980). Khazar studies: An historico-philological inquiry into the origins of the Khazars (Vol. 1). Akadémiai Kiadó.
18. Golden, P. B. (1990). The peoples of the south Russian steppes. In D. Sinor (Ed.), The Cambridge history of early Inner Asia (pp. 256–284). Cambridge University Press.
19. Gračanin, H. (2003). The Western Roman embassy to the court of Attila in A.D. 449. Byzantinoslavica, 61, 53–74.
20. Grakov, B. N. (2006). İskitler (D. A. Batur, Trans.). Selenge.
21. Gregory, T. E. (2008). Bizans tarihi (E. Ermert, Trans.). Yapı Kredi Yayınları.
22. Grousset, R. (2006). Bozkır imparatorluğu (M. R. Uzmen, Trans.). Ötüken. (Orijinal eser 1939’da yayımlandı).
23. Guignes, J. (1756). Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongols et des autres Tartares occidentaux (Vol. 1). Desaint & Saillant.
24. Gumilëv, L. N. (2000). Hazar çevresinde bin yıl (D. A. Batur, Çev.). Selenge. (Orijinal eser: Drevnyaya Rus’ i Velikaya step’, 1989).
25. Günay, U. T. (2010). Türklerin tarihi: Geçmişten geleceğe. Akçağ.
26. Hedeager, L. (2007). Scandinavia and the Huns: An interdisciplinary approach to the Migration Era. Norwegian Archaeological Review, 40(1), 42–58.
27. Herodotos. (1991). Herodotos tarihi (M. Ökmen, Çev.). Remzi. (Orijinal eser MÖ 5. yüzyıla tarihlenir).
28. Hirt, F. (1899). Über Wolga-Hunnen und Hiung-nu. Sitzungsberichte der philosophisch-philologischen und historischen Classe der k.b. Akademie der Wissenschaften zu München, 2, 245–278.
29. Kim, H. J. (2013). The Huns, Rome and the birth of Europe. Cambridge University Press.
30. Jordanes. (1882). Getica (T. Mommsen, Ed.). In Monumenta Germaniae Historica: Auctores Antiquissimi (Vol. 5). Berlin: Weidmann.
31. Karatay, O. (2003). İran ile Turan: Hayali milletler çağında Avrasya ve Ortadoğu. KaraM.
32. Kazanski, M. (2009). L’époque hunnique au nord de la mer Noire. In V. Spinei & I. Cândea (Eds.), Archéologie des peuples barbares (pp. 65–404). Editura Istros.
33. Kazanski, M., & Mastykova, A. (2009). Tsarskie guny i akatsiry. In A. G. Furasiev (Ed.), Gunny, goty i sarmaty mezhdu Volgoi i Dunaem (pp. 114–126). Nestor-Istoriya.
34. Kelly, C. (2011). Attila: Hunlar ve Roma İmparatorluğu’nun çöküşü (T. Kaçar, Çev.). Turkuvaz. (Orijinal eser 2008’de yayımlandı).
35. Kliashtornyi, S. G., & Savinov, D. G. (2005). Stepnye imperii drevnei Evrazii. St. Petersburg University Press.
36. Kurat, A. N. (1972). IV–XVIII. yüzyıllarda Karadeniz kuzeyindeki Türk kavimleri ve devletleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. Łowmiański, H. (1963). Początki Polski (Vol. 2). Państwowe Wydawnictwo Naukowe PWN.
38. Maenchen-Helfen, O. J. (1944). Huns and Hsiung-nu. Byzantion, 17, 222–243.
39. Maenchen-Helfen, O. J. (1973). The world of the Huns: Studies in their history and culture. University of California Press.
40. McGovern, W. M. (1939). The early empires of Central Asia. University of North Carolina Press.
41. Moravcsik, G. (1930). Zur Geschichte der Onoguren. Ungarische Jahrbücher, 10, 53–90.
42. Paroń, A. (2006). Scytowie w historiografii bizantyjskiej – między naturą a kulturą. In S. Rosik & P.
43. Wiszewski (Eds.), Wokół interdyscyplinarności badań historycznych (pp. 447–456). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
44. Petrenko, V. G. (1995). Scythian culture in the North Caucasus. In J. D. Kimball, V. A. Bashilov, & L. T. Yablonsky (Eds.), Nomads of the Eurasian steppes in the early Iron Age (pp. 5–27). Zinat Press.
45. Pohl, W. (1988). Die Awaren: Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822 n. Chr. C. H. Beck.
46. Pohl, W. (2008). Verlaufsformen der Ethnogenese – Awaren und Bulgaren. In C. Spinei & C. Hriban (Eds.), Eastern Central Europe in the Middle Ages (pp. 275–290). Editura Universității Alexandru Ioan Cuza.
47. Priscus. (1983). Fragments. In R. C. Blockley (Ed.), The fragmentary classicising historians of the later Roman Empire (Vol. 2, pp. 221-400). Francis Cairns.
48. Romashov, S. A. (1992–1994). Bolgarskie plemena Severnogo Prichernomor’ia v V–VII vv. Archivum Eurasiae Medii Aevi, 8, 207–252.
49. Sinor, D. (1990a). The Hun period. In D. Sinor (Ed.), The Cambridge history of early Inner Asia (pp. 177–205). Cambridge University Press.
50. Sinor, D. (1990b). The establishment and dissolution of the Türk empire. In D. Sinor (Ed.), The Cambridge history of early Inner Asia (pp. 285–316). Cambridge University Press.
51. Strzelczyk, J. (1984). Goci: Rzeczywistość i legenda. Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
52. Syrbe, D. (2012). Reiternomaden des Schwarzmeerraums (Kutriguren und Utiguren) und byzantinische Diplomatie im 6. Jahrhundert. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 65(3), 291–316.
53. Tarhan, M. T. (1979). Eskiçağ’da Kimmer problemi. In VIII. Türk Tarih Kongresi (11–15 Ekim 1976) (pp. 355–369). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
54. Tellioğlu, İ. (2005). Kimmer ve İskit göçlerinin Doğu Anadolu bölgesindeki etkileri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 27, 237–245.
55. Thompson, E. A. (1996). The Huns. Blackwell.
56. Tyszkiewicz, J. (2001). Koczownicy Europy średniowiecznej w polskich badaniach końca XX wieku. In W. Fałkowski (Ed.), Pytania o średniowiecze (pp. 237–254). Wydawnictwo DiG.
57. Váczy, P. (1982). Hunlar Avrupa’da. In G. Németh (Ed.), Attila ve Hunları (Ş. Baştav, Çev., ss. 51–122). Ankara Üniversitesi Basımevi.
58. Vasiliev, A. A. (1943). Bizans İmparatorluğu tarihi (Cilt 1, A. M. Mansel, Çev.). Maarif Matbaası. (Orijinal eser 1928–1929’da yayımlandı).
59. Wasilewski, T. (1988). Historia Bułgarii. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. (in Polish)
60. Wirth, G. (1960). Attila und Byzanz: Zur Deutung einer fragwürdigen Priscusstelle. Byzantinische Zeitschrift, 60, 41–69.
61. Yu, T. (2014). Doubts about the theory of Xiongnu–Hun identity. In V. Spinei (Ed.), China and the Mediterranean world in ancient times (pp. 233–264). Editura Academiei Române.
62. Ziemann, D. (2007). Vom Wandervolk zur Grossmacht: Die Entstehung Bulgariens im frühen Mittelalter (7.–9. Jahrhundert). Böhlau Verlag.
63. Zosimus. (1887). Historia nova (L. Mendelssohn, Ed.). B. G. Teubner.