Azerbaycan Edebiyatında Nazım Hikmet Fenomeni: 1920–1930 Süreli Yayınlarında Şiir ve Eleştiri

Öz

Bu çalışma, XX. yüzyıl Türk edebiyatının önde gelen toplumcu gerçekçi şairlerinden Nazım Hikmet’in Azerbaycan edebiyatındaki konumunu, 1920–1930 yılları arasında yayımlanan süreli yayınlardaki şiir ve eleştiri yazıları üzerinden incelemektedir. Araştırma, metinlerarasılık çözümlemesi, karşılaştırmalı edebiyat yaklaşımı ve söylem çözümlemesi yöntemleriyle yürütülmüş; Nazım Hikmet’in şiirlerinin yayımlanma süreçleri ile onun hakkında kaleme alınan eleştirel metinler birlikte değerlendirilmiştir. Çalışmanın korpusu, dönemin önemli yayın organları olan Kommunist, Məcmuə ve İnqlab və Mədəniyyət dergilerinde yer alan şiirler ve eleştiri yazılarından oluşmaktadır. Bunun yanı sıra, Nazım Hikmet’in şiirleri ile Azerbaycanlı şairlerin eserleri dilsel, biçimsel ve tematik açılardan karşılaştırılmış; özellikle Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm ve Mikayıl Rəfili’nin şiirleri bu bağlamda analiz edilmiştir. Bulgular, Nazım Hikmet’in Azerbaycan edebî ortamında yalnızca bir şair olarak değil, aynı zamanda ideolojik bir temsil figürü ve serbest şiirin kurucu aktörlerinden biri olarak konumlandırıldığını göstermektedir. Onun poetik ve estetik anlayışı Azerbaycanlı sosyalist şairler tarafından benimsenmiş, ancak bu etki yerel dil ve kültürel unsurlar aracılığıyla dönüştürülerek yeniden üretilmiştir. Bu karşılıklı etkileşim, süreli yayınlar aracılığıyla dolaşıma giren şiir ve eleştiri metinleri üzerinden biçimsel, tematik ve dilsel düzeylerde yeni açılımlar ortaya koymuş; böylece Nazım Hikmet’in poetik çerçevesi ile Azerbaycan şiiri arasında çok katmanlı bir ilişki kurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Nazım Hikmet
• Azerbaycan edebiyatı
• süreli yayınlar
• şiir
• eleştiri
• toplumcu gerçekçilik

The Nâzım Hikmet Phenomenon in Azerbaijani Literature: Poetry and Criticism in Periodicals (1920–1930)

Öz

This study examines the position of Nâzım Hikmet in Azerbaijani literature through poems and critical writings published in periodicals between 1920 and 1930. While previous scholarship has addressed his influence, the role of early periodical publications in shaping his literary reception remains insufficiently explored. This article argues that Hikmet functioned not only as a poet but also as an ideological representative and a foundational figure in the development of free verse. The analysis employs an interdisciplinary framework combining intertextuality, comparative literature, and discourse analysis. The corpus consists of poems and critical texts published in major periodicals such as Kommunist, Məcmuə, and İnqlab və Mədəniyyət, along with selected works by Azerbaijani poets including Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, and Mikayıl Rəfili. These materials are examined comparatively in linguistic, formal, and thematic terms.The findings indicate that Hikmet was positioned in the Azerbaijani literary sphere not only as a poet but also as an ideological figure and a key agent in the formation of free verse. His poetics were adopted and transformed by Azerbaijani socialist poets through local linguistic and cultural elements. This reciprocal interaction, mediated through periodical publications, produced new formal, thematic, and linguistic configurations, establishing a multi-layered relationship between Hikmet’s poetics and Azerbaijani poetry.

Anahtar Kelimeler

• Azerbaijani literature
• criticism
• Nâzım Hikmet
• periodicals
• poetry
• socialist realism

Kaynakça

1. Abbasova, A. (2012). Nazim Hikmət Türk lirik şeirinin ustadı kimi. Türk Dünyası Dil ve Ədəbiyyat Jurnalı, 26(33), 7–25.
2. Abdulla, A. (1981, January 16). 20-ci illərdə ədəbiyyatımız və Nazim Hikmət. Ədəbiyyat və İncəsənət, (4), 14–15.
3. Ahmadov, R. (2019). Azerbaycan serbest şiiri və şairleri üzerine Nazım Hikmet etkisi. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 6(1), 1–14.
4. Anar. (2015). Kərəm kimi. Elmnəşriyyatı.
5. Aydın, K. (2008). Karşılaştırmalı edebiyat: Günümüz postmodern bağlamında algılanışı. Birey Yayıncılık.
6. Azleks. (n.d.). Azleks çevrimiçi sözlük. Retrieved February 15, 2026, from https://azleks.az
7. Babayev, A. (2016). Nazim Hikmət qalaktikası. Elm və Təhsil.
8. Babayev, E. (1976). Yaşamı ve yapıtlarıyle Nazım Hikmet. Cem Yayınevi.

9. Çobanzadə, B. (1930). Azəri ədəbiyyatının yeni dövrü: Nasionalizmdən internatsionalizmə. ADETİ.
10. Dəmirçizadə, A. (1936, June 1). Şair və dil normaları. Ədəbiyyat, (13), 3–4.
11. Ələkbərli, N. (1998). Mikayıl Rəfili. AMEA Milli Münasibətlər İnstitutu.
12. Əsədzadə, Ş. (2020). “Molla Nəsrəddin” və “Füyuzat” ədəbi məktəbində ortaq dəyərlər və fərqli yanaşmalar. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı Dergisi, (2), 170–173.
13. Hikmet, N. (1922). İnkılabın beşinci senesi. Qızıl Şərq, 1(1), 75.
14. Hikmet, N. (2008). Bütün şiirler. Yapı Kredi Yayınları.
15. Hüseynov, T. (1927). Türk ədəbiyyatında yenilik. Oktyabr Alovları, 1(1), 42–43.
16. Hüseynova, T. (2015). Nazim Hikmətin şeir dilinin leksikası [Doktora avtoreferatı]. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu.
17. Kavlak, A. (2007). Bakü’ye gidiyorum Ay Balam. Yapı Kredi Yayınları.
18. Kərim, Ə. (2004). Seçilmiş əsərləri (Vol. 1). Lider.
19. Nazim, Ə. (1928a). Günəşi içirik... Günəşlənirik. İnqlab və Mədəniyyət, 30(6), 6–7.
20. Nazim, Ə. (1928b). Proletar ədəbiyyatında məzmun və formaya dair. İnqlab və Mədəniyyət, 30(8), 30–31.
21. Nazim, Ə. (1979). Seçilmiş əsərləri (Vol. 1). Yazıçı.
22. Pauctle. (n.d.). Pauctle çevrimiçi sözlük. Retrieved February 15, 2026, from https://pauctle.com/aztr/
23. Quliyev, M. (1928). Yeniyetmələr. İnqlab və Mədəniyyət, 40(4), 8–9.
24. Rəfili, M. (1929). Pəncərə. Azərnəşr.
25. Rəfili, M. (1930). Lirik şeirlər. Azərnəşr.
26. Rousseau, A. M., & Pichois, C. (1994). Karşılaştırmalı edebiyat (M. Yazgan, Trans.). MEB Yayınları. (Original work published 1967).
27. Rza, R. (2010). Seçilmiş əsərləri (Vol. 1). Letpress.
28. Rzaquluzadə, M. (1930). Yeni yaradıcılıq yollarında (Gəncə gənc yazıçıları haqqında). İnqlab və Mədəniyyət, 77(5), 24–28.
29. Rüstəm, S. (1927). Nazim Hikmət. Maarif və Mədəniyyət, 42(7–8), 26–30.
30. Rüstəm, S. (1930). Addımlar. Azərnəşr.
31. Səmədoğlu, V. (2014, December 8). Nazım Hikmet ilə üç görüş. Avangard.net. https://avanqard.net/vaqif-semedoglu-nazim-hikmetle-uc-gorus/n
32. Türk Dil Kurumu. (n.d.). Güncel Türkçe sözlük. Retrieved February 15, 2026, from https://sozluk.gov.tr/
33. Ulusoy, T. (2020). Samet Vurgun’un Ferhat və Şirin oyunu ile Nazım Hikmet’in Ferhat ile Şirin oyunu üzerine mukayeseli bir inceleme. Folklor ve Edebiyat, 26(104), 883–906.
34. Vurğun, S. (1930). Şairin andı. Azərnəşr.
35. Vurğun, S. (2005). Seçilmiş əsərləri (Vol. 1). Şərq-Qərb.
36. Yusifli, V. (2015, May). Nazım Hikmet’in Azerbaycan’daki etkisi. Azərbaycan Qəzeti. https://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2015/may/438769.html