Türk Romanında Mizojinik Söylem: Bir Toplumsal Cinsiyet Çalışması

Öz

Bu makale, Jön Türk, İntibah, Kiralık Konak ve Bir Tereddüdün Romanı adlı eserler aracılığıyla erken dönem Türk romanında mizojinik söylemin nasıl inşa edildiğini ve kadın karakterler üzerinde hangi cezalandırma mekanizmalarıyla işlediğini incelemektedir. Araştırmada yöntem olarak, metinlerin ideolojik arka planını ve güç ilişkilerini görünür kılmaya imkân tanıyan Eleştirel Söylem Analizi (ESA) benimsenmiş; elde edilen bulgular feminist kuram çerçevesinde değerlendirilmiştir. Çalışma kapsamında patriyarkal söylemin kadını idealize edilmiş nesne ya da melek ile şeytanlaştırılmış öteki ya da femme fatale biçimindeki karşıt temsiller üzerinden nasıl yapılandırdığı sorgulanmaktadır. Araştırmanın temel amacı, toplumsal sınırları zorlayan Ceylân, Mehpeyker, Seniha ve Vildan gibi kadın karakterlerin patriyarkal otorite tarafından hangi yaptırım pratiklerine maruz bırakıldığını ortaya koymaktır. Bu doğrultuda anlatıcı müdahaleleri, damgalayıcı sıfatlar ve kadının varoluşunu doğurganlığa indirgeyen annelik miti temel inceleme birimleri olarak ele alınmıştır. Yapılan çözümlemeler, özneleşme çabası gösteren kadın karakterlerin fiziksel ölüm, sosyal düşüş ya da psikolojik çöküş yoluyla sistem dışına itildiğini göstermektedir. Sonuç olarak incelenen romanların, ulusal kimlik inşası sürecinde normatif toplumsal cinsiyet rollerini yeniden üreten bir işlev üstlendiği anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk romanı
• mizojinik söylem
• eleştirel söylem analizi
• femme fatale
• annelik miti
• patriyarkal denetim

Misogynistic Discourse in the Turkish Novel: A Study of Gender

Abstract

This article examines the construction of misogynistic discourse in the early Turkish novel through four works: Jön Türk, İntibah, Kiralık Konak, and Bir Tereddüdün Romanı. Methodologically, the study employs Critical Discourse Analysis (CDA) to investigate the ideological structures and power relations embedded in these literary texts. The findings are interpreted within a feminist theoretical framework. Particular attention is paid to the ways in which patriarchal discourse represents women through binary oppositions, positioning them either as idealized figures associated with innocence and virtue or as demonized others cast in the role of the femme fatale. The main objective of the study is to reveal the punitive practices imposed by patriarchal authority on female characters such as Ceylân, Mehpeyker, Seniha, and Vildan, each of whom transgresses socially prescribed boundaries. In this context, narratorial interventions, stigmatizing adjectives, and the myth of motherhood, which reduces female existence to biological reproduction, are treated as the principal units of analysis. The analysis demonstrates that female characters who seek autonomy and subjectivity are marginalized through physical death, social degradation, or psychological collapse. Ultimately, the study argues that these novels perform a normative function within the broader process of nation-building by reproducing gender expectations and reinforcing patriarchal boundaries through narrative form.

Keywords

• Turkish novels
• misogynistic discourse
• critical discourse analysis
• femme fatale
• myth of motherhood
• patriarchal control

Kaynakça

1. Ahmet Mithat Efendi. (2013). Jön Türk (H. Argunşah, Haz.). Dergâh Yayınları. (Orijinal eser 1910) Antakyalı, B. (2019). Bir Tereddüdün Romanı’nın tipik bovaristi. KARE Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Dergisi, 5, 22–44.
2. Argunşah, H. (2013). Türk romanında kadın: Tanzimat ve Meşrutiyet. Dergâh Yayınları.
3. Avcıoğlu, G. G. (2024). İntibah ve Perîçehr romanlarının femme fatale kavramı çerçevesinde incelenmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 47, 161–196.
4. Baş, Ş. (2003). Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun romanlarında kadın karakterlerin anlatımı. Türkbilig, 6, 13–36.
5. Beauvoir, S. de. (1993). İkinci cins (B. Onaran, Çev.). Payel Yayınları. (Orijinal eser 1949).
6. Bora, A. (2011). Kadınların sınıfı: Ücretli ev emeği ve kadın öznelliğinin inşası. İletişim Yayınları.
7. Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. Routledge.
8. Büyükkavas Kuran, Ş. (2021). Peyami Safa’da kadın sorununa dair bazı dikkatler. Hars Akademi Uluslararası Hakemli Kültür Sanat Mimarlık Dergisi, 4(2), 22–31.

9. Çamur, S. (2023). Namık Kemal’in İntibah romanında toplumsal etkileşim biçimleri. GAB Akademi, 3(2), 95–106.
10. Çaylak, M. (2023). Peyami Safa’nın romanlarında Doğu-Batı karşıtlığı bağlamında mekânsal ayrışma ve kadın şahsiyetler. Sakarya Üniversitesi Kadın Araştırmaları Dergisi, 2(1), 33–52.
11. Fairclough, N. (1992). Discourse and social change. Polity Press.
12. Fairclough, N. (1995). Critical discourse analysis: The critical study of language. Longman.
13. Fairclough, N. (2003). Analysing discourse: Textual analysis for social research. Routledge.
14. Gilligan, C. (1982). In a different voice: Psychological theory and women’s development. Harvard University Press.
15. Gökbulut, S. (2019). Peyami Safa’nın Bir Tereddüdün Romanı adlı eserinde yapı ve izlek. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7(87), 410–429.
16. Gürbilek, N. (2004). Kör ayna, kayıp şark: Edebiyat ve nesnellik. Metis Yayınları.
17. Kancı, T., & Tarcan, U. (2022). Beden, abjeksiyon ve patriarkal tahakküm. Alternatif Politika, 14(2), 311–331.
18. Karaosmanoğlu, Y. K. (2014). Kiralık konak. İletişim Yayınları. (Orijinal eser 1922).
19. Kolcu, A. İ. (2005). Tanzimat edebiyatı 2. Salkım Söğüt Yayınları.
20. Kristeva, J. (2004). Korkunun güçleri: İğrençlik üzerine deneme (N. Tutal, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser 1980).
21. Lazar, M. M. (Ed.). (2005). Feminist critical discourse analysis: Gender, power and ideology in discourse. Palgrave Macmillan.
22. Lazar, M. M. (2007). Feminist critical discourse analysis: Articulating a feminist perspective. Critical Discourse Studies, 4(2), 141–164.
23. Manne, K. (2018). Down girl: The logic of misogyny. Oxford University Press.
24. Müftiler, B. (2017). Norman Fairclough’un eleştirel söylem çözümleme modeline göre Mahtumkulu Divanı’nın ideoloji ve güç/iktidar temelinde değerlendirilmesi. Folklor Akademi Dergisi, 6(1), 74–94.
25. Namık Kemal. (2017). İntibah (M. Kayıran, Haz.). Can Yayınları. (Orijinal eser 1876).
26. Okumuş, S. (2025). Mitolojiden eril tahayyüle: Osmanlı dönemi Türk romanında iyicil ve kötücül kadın imgesi. YAZIT Kültür Bilimleri Dergisi, 5(2), 604–610.
27. Öztürk, D. (2020). İlk edebî roman İntibah’taki bazı teknik sorunlar. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 217–226.
28. Parla, J. (1990). Babalar ve oğullar: Tanzimat romanının epistemolojik temelleri. İletişim Yayınları.
29. Safa, P. (2014). Bir tereddüdün romanı. Ötüken Neşriyat. (Orijinal eser 1933).
30. Tanpınar, A. H. (1977). Edebiyat üzerine makaleler (Z. Kerman, Haz.). Dergâh Yayınları.
31. Tunç, G., & Güneş, H. U. (2025). Aşkın ötekisi: Osmanlı-Türk romanında aşk nesnesi olarak gayrimüslim kadın temsili. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, 17(34), 267–288.
32. Ustacık Güneş, H. (2025). Mitolojiden eril tahayyüle: Osmanlı dönemi Türk romanında iyicil ve kötücül kadın imgesi. Günce Yayınları.
33. Van Dijk, T. A. (2001). Multidisciplinary CDA: A plea for diversity. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (ss. 95–120). Sage.
34. Van Dijk, T. A. (2008). Discourse and power. Palgrave Macmillan.