TÜRKİYE CUMHURİYETİ’NDE 1960–2000 YILLARI ARASINDA YAŞLI KADIN NÜFUSUNUN ARTIŞI VE ORTAYA ÇIKAN SOSYOEKONOMİK SORUNLAR

Öz

Yaşlılık, bireyin biyolojik, fizyolojik ve psikolojik değişimlerini içeren ve kronolojik olarak Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından “65 yaş ve üzeri” olarak kabul edilen çok boyutlu bir kavramdır. Türkiye Cumhuriyeti’nde toplam nüfus içerisindeki yaşlı nüfus oranı zaman içerisinde belirgin bir artış göstermiştir. Yaşlı nüfus içerisinde kadınların hem sayısal hem de oransal olarak erkeklerden fazla olduğu görülmektedir. 1960 yılında 590.645 olan yaşlı kadın sayısı, 2000 yılına gelindiğinde 2.159.386 kişiye ulaşmıştır. Bu dönemde hem kadın hem de erkek yaşlı nüfusunda önemli ölçüde artış yaşanmış olmakla birlikte, tüm dönem boyunca yaşlı kadın nüfusu erkeklerden fazla olmayı sürdürmüştür. Bu eğilim özellikle 85 yaş ve üzeri yaş grubunda daha belirgin hâle gelmiştir. Nitekim 1960 yılında 85 yaş ve üzeri kadınlar 40.134 kişiyle yaklaşık %63,12’lik bir oran oluştururken, bu oran 1980 yılında yaklaşık %67,18’e yükselmiş; 2000 yılında ise yaklaşık %61,40 olarak gerçekleşmiştir. 2000 yılında bu oranda görece bir azalma görülmekle birlikte, kadınların baskınlığı devam etmiştir. Bu durumun temel nedenleri arasında kadınların ortalama yaşam süresinin erkeklerden daha uzun olması ve doğurganlık oranlarındaki azalma yer almaktadır. Söz konusu demografik eğilim, kadın yaşlı nüfusundaki artışla birlikte “yaşlılığın kadınsallaşması” olgusunu belirginleştirmiştir. Bu tablo, kadın yaşlıların yaşlılığın beraberinde getirdiği sosyoekonomik dezavantajlarla daha yoğun biçimde karşı karşıya kalmasına neden olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Yaşlılık
• yaşlı nüfus
• yaşlı kadın nüfusu
• yaşlılığın kadınsallaşması
• yaşlı istismarı

The Increase in the Elderly Female Population in the Republic of Türkiye Between 1960 and 2000 and the Emerging Socioeconomic Problems

Öz

Ageing is a multidimensional concept that encompasses biological, physiological, and psychological changes and is chronologically defined by the World Health Organization (WHO) as individuals aged 65 and over. In the Republic of Türkiye, the proportion of the elderly population within the total population has shown a significant increase over time. Within the elderly population, women have consistently outnumbered men both numerically and proportionally. While the number of elderly women was 590,645 in 1960, this figure reached 2,159,386 by the year 2000. Although a substantial increase was observed in both the elderly female and male populations during this period, elderly women remained the dominant group throughout. This trend became particularly pronounced in the population aged 85 and over. In 1960, women aged 85 and above constituted approximately 63.12% of this age group with 40,134 individuals; this proportion increased to approximately 67.18% in 1980 and stood at around 61.40% in 2000. Despite a relative decline in 2000, the predominance of women persisted. The primary factors underlying this pattern include women’s longer life expectancy compared to men and declining fertility rates. This demographic trend has contributed to the intensification of the phenomenon known as the “feminization of ageing.” Consequently, elderly women have become increasingly exposed to the socioeconomic disadvantages associated with old age.

Anahtar Kelimeler

• Ageing
• elderly population
• elderly female population
• feminization of ageing
• elder abuse

Kaynakça

1. Akdeniz, Şengül. “Yaşlı Ayrımcılığı.” Yaşlılık Sosyolojisi içinde, 263–280. Ankara: Ekin Yayınevi, 2020.
2. Arpacı, Fatma, ve Bahtiyar Bakır. “Yaşlı İstismarı ve İhmali.” Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi 21, no. 3 (2017): 691–703.
3. Artan, Taner. Aile İçi Fiziksel Yaşlı İstismarı. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, Adli Tıp Enstitüsü, 1996.
4. Artan, Taner, ve Hatice Selim Irmak. “Feminist Gerontoloji Bağlamında Yaşlılığın Kadınsallaşması.” Sağlık Bilimleri ve Meslekleri Dergisi 5, no. 2 (2018): 236–243.
5. Arun, Özgür, ve Banu Karademir Arun. “Türkiye’de Yaşlı Kadının En Büyük Sorunu: Dulluk.” Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10, no. 4 (2011): 1515–1527.
6. Ayaydın, Damla. Şehitler: Birinci Dünya Savaşı’nın ve Millî Mücadele’nin Kayıpları. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, 2024.
7. Baş, Ramazan. Türkiye’nin Nüfus Politikası (1923–1980). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi, 2023.
8. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü. 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı. Yayın No. 452. Ankara, 1964. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü. Genel Nüfus Sayımı 12.10.1980: Sosyal ve Ekonomik Nitelikler. Yayın No. 1072. Ankara, 1984.

9. Başbakanlık İstatistik Genel Direktörlüğü. Genel Nüfus Sayımı: Türkiye Nüfusu Kati Tasnif Neticeleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi, 1935.
10. Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü. 21 Ekim 1945 Genel Nüfus Sayımı. Ankara, 1950.
11. Başbakanlık İstatistik Genel Müdürlüğü. 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı. Ankara, 1961.
12. Benezra, Belin. “The Institutional History of Family Planning in Turkey.” Contemporary Turkey at a Glance: Interdisciplinary Perspectives on Local and Translocal Dynamics içinde, 41–56. Wiesbaden: Springer VS, 2014.
13. BirGün. “Yaşlanmanın Kadın Hâli: Yoksul, Sağlıksız, Yalnız.” https://www.birgun.net/haber/yaslanmanin-kadin- (erişim tarihi: 13 Ekim 2025).
14. Büyükyörük, Nurvet. “Toplumsal Yapı ve Yaşlılık.” Yaşlılık Sosyolojisi içinde, 91–106. Ankara: Ekin Yayınevi, 2020.
15. ———. “Toplumsal Cinsiyet Bakış Açısından Yaşlılık.” Yaşlılık Sosyolojisi içinde, 213–228. Ankara: Ekin Yayınevi, 2020.
16. Canatan, Ayşe. Sosyal Yönleriyle Yaşlılık. Ankara: Palme Yayıncılık, 2008. Cumhuriyet, 21 Ekim 1960. Cumhuriyet, 23 Ekim 1960. Cumhuriyet, 5 Aralık 1960. Cumhuriyet, 25 Mart 1962. Cumhuriyet, 29 Ekim 1986. Cumhuriyet, 17 Temmuz 1988. Cumhuriyet Senatosu. Tutanak Dergisi. Cilt 26. Birleşim 55 (17 Mart 1965); Birleşim 58 (22 Mart 1965).
17. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri (CBA). 51.0.0.0.2.6.26; 30.18.1.2.43.20.10; 30.10.0.0.24.137.17.
18. Danışma Meclisi. “Nüfus Planlaması Hakkında Kanun.” Kanunlar Dergisi 66 (24 Mayıs 1983): 300–303.
19. Daşbaş, Serap. 65 Yaş Üstü Bireylerin Aile İçi Yaşlı İstismarı Konusundaki Değerlendirmeleri. Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi, 2014.
20. Devlet Planlama Teşkilatı. Kalkınma Planı (Birinci Beş Yıl) 1963–1967. Ankara, 1963. ———. Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı 1963–1967. Ankara, 1973.
21. ———. Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı 1979–1983. Ankara, 1979.
22. ———. Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1985–1989. Ankara, 1984.
23. ———. Türkiye’de Yaşlıların Durumu ve Yaşlıların Ulusal Eylem Planı 2007. Ankara, 2007.
24. Dünya Bankası. World Development Indicators. https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.65UP.TO.ZS (erişim tarihi: 18 Ocak 2025).
25. Dünya Sağlık Örgütü. Yaşlanma 2002 Uluslararası Eylem Planı. https://www.aile.gov.tr/media/33629/yaslanma-2002-uluslararasi-eylem-plani.pdf (erişim tarihi: 18 Ekim 2025).
26. Erden, Şengül, ve Hayat Boz. “Türkiye’de Yaşlı İstismarı ve İhmali.” Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 71, no. 3 (2018): 100–105.
27. Eryiğit, Saadet Çisen. Yaşlılarda İhmal ve İstismar ile İlişkili Faktörler: İzmir İlinden Bir Örnek. Yüksek lisans tezi, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, 2022.
28. Eyce, Berrin. “Tarihten Günümüze Türk Aile Yapısı.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi 1, no. 4 (2014): 223–244.
29. Gençtürk, Zahide. “Yaşlanan Toplumun Sorunları Üzerine Bir Değerlendirme.” Yaşlılık Sosyolojisi: Kuramsal Yaklaşım içinde, 75–90. Ankara: Pegem Akademi, 2002.
30. Giddens, Anthony. Sosyoloji. Yay. haz. Cemal Güzel. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2008.
31. Hablemitoğlu, Şengül. “Yaşlanmanın Kadınlaşması.” Linked In. https://www.linkedin.com/pulse (erişim tarihi: 18 Ocak 2025).
32. İlkkaracan, İpek. “Kentli Kadınlar ve Çalışma Yaşamı.” 75 Yılda Kadınlar ve Erkekler içinde, 285–302. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 1998.
33. Kemik, Asiye. “Kadınlık ve Erkeklik Bağlamında Yaşlılık Sürecinin Deneyimlenmesi.” Değişen Toplumlarda Yaşlanma ve Yaşlılık içinde, 193–210. Ankara, 2021.
34. Köse, Mustafa. 1927 Nüfus Sayımı ve Sonuçlarının Değerlendirilmesi. Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2010.
35. Kurtkapan, Hamza. “Türkiye’de Demografik Dönüşümün Sosyal Yansımaları ve Yaşlılık.” Sosyal Güvence 15 (2016): 27–46.
36. Müftüler, Habibe Gülsüm. Yaşlılık Sosyolojisi: Kuramsal Yaklaşım. Ankara: Pegem Akademi, 2021.
37. Özkurt, Bengisu Belirdi. “Üçüncü Yaş Turizmi.” Değişen Toplumda Yaşlanma ve Yaşlılık içinde, 229–245. Ankara: Nobel Kitabevi, 2021.
38. Sevil, Hüseyin Tekin. Yaşlılığın Sosyal Anatomisi. Ankara: SABEV Yayınları, 2005.
39. Turgutkaya, Kübra Ecem, Filiz Abacıgil, ve Pınar Okyay. “Feminization of Poverty Among the Elderly.” Turkish Journal of Public Health 23, no. 1 (2025): 44–53.
40. Türkiye İstatistik Kurumu. İstatistik Göstergeler 1923–2011. Ankara, 2012.
41. ———. İstatistiklerle Yaşlılar 2023. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index? (erişim tarihi: 18 Ocak 2025).
42. ———. İstatistiklerle Yaşlılar 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p= (erişim tarihi: 31 Ekim 2025).
43. Uysal, Aynur. “Dünyada Yaygın Bir Sorun: Yaşlı İstismarı ve İhmali.” Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi 2 (2002): 1–10.
44. Ünlü, Derya. Yaşlıların Ekonomik İstismara Maruz Kalma Durumlarının İncelenmesi. Yüksek lisans tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, 2019.
45. Yeles, Selçuk. “Nüfus Planlanmasında Halkla İlişkiler.” Anadolu Üniversitesi İİBF Dergisi 6, no. 1 (1998): 331–368.
46. Yıldırım, Yasemin Kuzeyli. “Yaşlı İstismarı ve Önlenmesi.” Ege Üniversitesi Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi 21, no. 1 (2005): 167–174.
47. Zhao, Erfei, ve Eileen M. Crimmins. “Mortality and Morbidity in Ageing Men.” Reviews in Endocrine & Metabolic Disorders 23, no. 6 (2022): 1285–1304.