Points of Intersection Between the History of Religions and Ancient History: A Comparative Approach and a Methodological Proposal

Öz

This study aims to identify the points of intersection between the history of religions and ancient history and to develop a comparative analytical framework that brings these two disciplines into dialogue. In the ancient world, knowledge production was not divided into secular and religious domains in the modern sense. Instead, astronomy, medicine, architecture, calendrical systems, and economic practices were largely developed under the supervision of religious institutions. This historical context demonstrates that both disciplines draw upon the same categories of evidence and therefore require a comparative examination of their shared source materials. The study discusses the methodological potential of integrating phenomenological analysis, historical source criticism, cultural memory theory, and the comparative method to uncover the multiple layers of meaning embedded in ancient evidence. Through case studies focusing on the relationship between astronomy and ritual, medicine and purification practices, sacred space and architecture, and the synchronization of economic activities with ritual life, it demonstrates that religious practice and knowledge production functioned as mutually reinforcing components of a unified cultural system in ancient societies. Accordingly, the study argues that the history of religions and ancient history are complementary disciplines in terms of both methodology and subject matter. Recent advances in archaeology, anthropology, philology, and the digital humanities have further expanded the possibilities for collaborative research between these fields. Building on these developments, the study proposes a hybrid methodological model designed to facilitate an integrated analysis of the shared evidence examined by both disciplines.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Ancient History
• Interdisciplinary Approach
• Methodology

Dinler tarihi ve eski çağ tarihinin kesişim noktaları: Karşılaştırmalı yaklaşım ve bir yöntem önerisi

Öz

Bu çalışma, dinler tarihi ile eski çağ tarihinin kesişim noktalarını belirleyerek iki disiplin arasında karşılaştırmalı bir analiz zemini geliştirmeyi amaçlamaktadır. Antik dünyada bilgi üretimi, modern dönemde olduğu gibi seküler ve dinî alanlara kesin biçimde ayrılmadığından, astronomi, tıp, mimarlık, takvim düzenlemeleri ve ekonomik pratikler çoğu zaman dinî kurumların denetimi altında gelişmiştir. Bu durum, her iki disiplinin de aynı veri türlerinden yararlandığını göstermekte ve ortak araştırma malzemesinin karşılaştırmalı yöntem çerçevesinde incelenmesini gerekli kılmaktadır. Çalışmada fenomenolojik çözümleme, tarihsel kaynak eleştirisi, kültürel bellek yaklaşımı ve karşılaştırmalı yöntemin bütünleşik biçimde kullanılmasının, antik verilere ilişkin anlam katmanlarını ortaya çıkarmada sağladığı metodolojik imkânlar tartışılmaktadır. Astronomi-ritüel ilişkisi, tıp-arınma pratikleri, kutsal mekân-mimarlık etkileşimi ve ekonomi-ritüel senkronizasyonu gibi örnekler üzerinden, antik toplumlarda dinî pratikler ile bilgi üretiminin birbirini tamamlayan yapılar olarak işlediği gösterilmektedir. Bu bağlamda çalışma, dinler tarihi ile eski çağ tarihinin hem yöntem hem de içerik bakımından birbirini tamamlayan iki disiplin olduğunu ortaya koymaktadır. Günümüzde arkeoloji, antropoloji, filoloji ve beşerî bilimlerdeki teknik gelişmeler, bu iki alanın ortak çalışma imkânlarını genişletmektedir. Bu doğrultuda çalışma, iki disiplinin ortak verilerini bütüncül biçimde değerlendirebilmek amacıyla hibrit bir araştırma modeli önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dinler tarihi
• Eski çağ tarihi
• disiplinlerarası yaklaşım
• metodoloji

Etik Beyan

Bu çalışma etik beyan gerektirmemektedir.

Kaynakça

1. Adıbelli, R. (2018). Din'siz bir dinler tarihi inşa etmek: "Din"e ikame olarak Daniel Dubuisson'un "kozmografik oluşumlar" kavramı. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 32(44), 7–40.
2. Alıcı, M. (2009). Dünyanın yerel bilimi: Dinler tarihi. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 2(1), 153–179.
3. Alıcı, M. (2012). Dinler tarihi: Bilimsel bir disiplin olarak kuruluşuna teorik bir bakış (Joachim Wach). İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11, 161–164.
4. Arslan, H. (2010). Dinler tarihi araştırmalarında "konulu karşılaştırma" yönteminin kullanılması: Geoffrey Parrinder'in çalışmalarından bazı örnekler. Milel ve Nihal, 7(1), 187–208.
5. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.; 2. bs.). Ayrıntı Yayınları.
6. Aydın, C. (2004). Türk bilim tarih yazımında "zihniyet", "din" ve "bilim" ilişkisi: Osmanlı örneği. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2(4), 29–44.
7. Bahar, H. (2019). Eskiçağ uygarlıkları (8. bs.). Kömen Yayınları.
8. Baldwin, S. E. (1907). Religion still the key to history. The American Historical Review, 12(2), 219–243. https://doi.org/10.2307/1834048

9. Batuk, C. (2013). Din ve müzik: Dinler tarihi bağlamında din-müzik ilişkisine genel bir bakış denemesi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35, 35–58. https://doi.org/10.17120/omuifd.33403
10. Bilgin, V. (2005). İlâhiyat araştırmaları ve sosyal bilimler. Hadis Tetkikleri Dergisi, 3(1), 129–140.
11. Colpe, C., & Lease, G. (1994). The science of religion, the history of religion, the phenomenology of religion. Historical Reflections / Réflexions Historiques, 20(3), 403–411.
12. Dalton, A., Wolff, K., & Bekker, B. (2021). Multidisciplinary research as a complex system. International Journal of Qualitative Methods, 20, 1–11. https://doi.org/10.1177/16094069211038400
13. Döner, E., & Menteş, S. (2022). Gelenek aktarımı: Atalar dini (Mısır kültürü, Hz. Musa ve İsrailoğulları örneği). Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 30. Yıl Özel Sayısı, 173–200. https://doi.org/10.30627/cuilah.1158936
14. Draper, J. W. (1875). Religion and science. D. Appleton and Company.
15. Eliade, M. (2005). Dinler tarihi: İnançlar ve ibadetlerin morfolojisi (M. Ünal, Çev.). Serhat Kitabevi.
16. Eliade, M. (2013). Dinsel inançlar ve düşünceler tarihi (A. Berktay, Çev.; 4. bs.). Kabalcı Yayınları.
17. Fasolt, C. (2006). History and religion in the modern age. History and Theory, 45(4), 10–26.
18. Frankfort, H. (1978). Kingship and the gods. The University of Chicago Press.
19. Güdek, O. (2019). Heykel ve kozmogoni (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
20. Hornung, E. (2004). Ana hatlarıyla Mısır tarihi (Z. A. Yılmazer, Çev.). Kabalcı Yayınları.
21. Hoyer, D., & Manning, J. G. (2018). Empirical regularities across time, space, and culture: A critical review of comparative methods in ancient historical research. Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, 67(2), 160–190.
22. Krauss, A. (2024). Science of science: A multidisciplinary field studying science. Heliyon, 10(17), e36066. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e36066
23. Kütükoğlu, M. S. (1992). Tarih araştırmalarında usûl. Tarih İncelemeleri Dergisi, 7(1), 387–389.
24. Long, C. H. (1978). Human centers: An essay on method in the history of religions. Soundings: An Interdisciplinary Journal, 61(3), 400–414.
25. Momigliano, A. (2016). The rules of the game in the study of ancient history (K. W. Yu, Trans.). History and Theory, 55(1), 39–45.
26. Okumuş, B. (2020). İlkçağ uygarlıklarında gelirin yeniden dağılımı. Türkiye Mesleki ve Sosyal Bilimler Dergisi, 4, 96–115. https://doi.org/10.46236/jovosst.807508
27. Özcan, Ş. (2017). Dini/dinleri boyutsal açıdan inceleme modelleri: Ninian Smart, Frank Whaling ve Bryan Rennie örneği. Kırıkkale İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 2(3), 61–80.
28. Rudolph, K., & Alles, G. D. (1994). We learn what religion is from history: On the relation between the study of history and the study of religions. Historical Reflections / Réflexions Historiques, 20(3), 357–376.
29. Showerman, G. (1908). The ancient religions in universal history. The American Journal of Philology, 29(2), 156–171. https://doi.org/10.2307/288785
30. Tekin, M. (2022). İslami ilimler ve sosyal bilimler bütünlüğünün imkânı. İçinde B. Kent, A. Kudat, & C. Korkut (Ed.), Uluslararası bilgi bütünlüğü ve bilimler tarihi sempozyumu kitabı (Cilt 1, ss. 15–29). Ankara Düşünce ve Araştırma Merkezi (ADAM).
31. Tiryaki, S. (2023). Bilimsel araştırmalar bağlamında tarih ve arkeolojinin kurumsal birlikteliği ve ayrışma noktaları. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(3), 909-919. https://doi.org/10.18506/anemon.1307030
32. Tütüncü, G., & Ünal, N. (2019). Karşılaştırmalı Tarih: Doğuşu, Gelişimi, Metodolojisi ve Türkiye’deki Durumu. Al Farabi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 4(4), 79-93. https://izlik.org/JA69PP95KB
33. Uncu, E. M. (2013). Eski Mezopotamya'da tıp. History Studies International Journal of History, 5(5), 531–541. https://doi.org/10.9737/historyS1034
34. White, A. D. (1910). A history of the warfare of science with theology in Christendom (Vol. 2). D. Appleton and Company.
35. Yediyıldız, B. (2014). Çağdaş tarihçilik. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 39–48.