Türk Basınında Almanya’nın Südet Bölgesi Üzerindeki Talepleri ve Çekoslovakya

Öz

28 Ekim 1918’de kurulan Çekoslovakya’nın sınırları içinde kalan Alman, Macar, Leh ve Ruten topluluklar azınlık statüsünde değerlendirilmiştir. Bu gruplar arasında en kalabalık olan ve büyük ölçüde Südet Bölgesi’nde yaşayan Alman nüfus, zamanla siyasal ve hukuki statüsüne yönelik memnuniyetsizliğini açık biçimde ortaya koymuştur. Almanya’da Adolf Hitler’in iktidara gelmesinin ardından kurulan Südet Alman Partisi, kısa sürede güç kazanarak 1930’lu yılların ortalarından itibaren Çekoslovakya’nın iç siyasal dengelerinde belirleyici bir aktör haline gelmiştir. 1936 sonrasında Almanya’nın Çekoslovakya’ya yönelik politikalarının sertleşmesi ve Südet Almanlarını koruma iddiası üzerinden geliştirdiği söylem, bölgedeki gerilimi uluslararası bir krize dönüştürmüştür. Südet Alman Partisi’nin özerklik taleplerini giderek ilhak yönünde genişletmesi ve bu taleplerin Almanya tarafından desteklenmesi, meselenin yalnızca bir azınlık sorunu olmaktan çıkarak revizyonist bir dış politika aracına dönüşmesine yol açmıştır. Münih Antlaşması ile Südet Bölgesi’nin Almanya’ya bırakılması, Çekoslovakya’nın toprak bütünlüğünü ve siyasal egemenliğini zayıflatmış; kısa süre içinde devletin parçalanması ve 1939 yılında Almanya’nın himayesi altına girmesiyle sonuçlanmıştır. Bu süreç, uluslararası sistemde güç dengelerinin küçük devletler üzerindeki belirleyici etkisini açık biçimde ortaya koymaktadır. Türk basını, Südet Meselesi’ni yakından takip ederek hem uluslararası gelişmeleri hem de tarafların politikalarını ayrıntılı biçimde yansıtmıştır. Bu çalışma, Südet Meselesi’nin Türk basınındaki temsillerini inceleyerek dönemin uluslararası ilişkiler dinamiklerine ve kamuoyu oluşumuna katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Çekoslovakya
• Almanya
• Münih Antlaşması
• Südet Alman Partisi
• Südet Bölgesi

German Claims over the Sudetenland and the Disintegration of Czechoslovakia in the Turkish Press

Abstract

The Sudeten crisis has been extensively examined within the framework of European diplomacy; however, its representation in non-Western media remains insufficiently explored. This study investigates how the crisis was interpreted and framed in the Turkish press, arguing that it was portrayed not merely as a minority issue but as an instrument of revisionist foreign policy within the evolving power structure of interwar Europe. Drawing on Turkish newspaper reports and commentary from the mid-1930s to 1939, the study employs qualitative textual analysis to examine both narrative construction and interpretative discourse. It analyzes how political developments, diplomatic negotiations, and escalating tensions were contextualized for a domestic audience. The findings indicate that the Turkish press closely followed the escalation of the crisis and consistently associated Sudeten German demands with Germany’s broader strategic objectives. The coverage also reflects an awareness of the limitations of collective security and the decisive role of great power politics in shaping outcomes. The Munich Agreement is presented as a critical turning point that undermined Czechoslovakia’s sovereignty and accelerated its political disintegration. By foregrounding Turkish media perspectives, this study contributes to a more nuanced understanding of how international crises were interpreted beyond dominant European narratives.

Keywords

• Czechoslovakia
• Germany
• Munich Agreement
• Sudeten German Party
• Sudetenland

Kaynakça

1. Alman Leh-Macar İttifakı Mı? (1935, 30 Aralık). Cumhuriyet, s. 1.
2. Alman Matbuatının Çeklere Hücumu. (1938, 9 Mart). Cumhuriyet, s. 3.
3. Alman Silah Endüstrisi. (1938, 7 Eylül). Ulus, s. 8.
4. Almanya Südet Topraklarını İlhak Etmekle İktisadi Bakımdan Ne Kazandı? (1938, 14 Ekim). Son Posta, s. 9.
5. Almanya-Çekoslovakya Münasebetlerindeki Gerginlik. (1935, 8 Kasım). Cumhuriyet, s. 9.
6. Altuğ, Y. (1994). Çekoslovakya Sorunu. TTK Basımevi.
7. Armaoğlu, F. (1991). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi. Türkiye İş Bankası Yayınları.
8. Avrupa’nın Altındaki Ateş. (1938, 22 Temmuz). Son Posta, s. 7.

9. B. Hitler’in Bir İngiliz Gazetecisine Söyledikleri. (1935, 19 Mart). Ulus, s. 2.
10. BCA. (1930, 3 Ekim). 490.1.0.0.206.819.5.
11. Belge, B. (1935, 19 Aralık). Mazarik-Beneş. Ulus, s. 3.
12. Beneş, E. (1936). The problems of Czechoslovakia. Orbis Publishing.
13. Beneş Nihayet Çekildi. (1938, 6 Ekim). Cumhuriyet, s. 1.
14. Birgen, M. (1938a, 12 Eylül). Çekoslovakya Meselesinden Harp Çıkmaz. Son Posta, s. 2.
15. Birgen, M. (1938b, 13 Eylül). Çekoslovakya Etrafındaki Muharebe. Son Posta, s. 2.
16. Birgen, M. (1938c, 14 Eylül). Bay Hitler’in Nutkundan Sonra. Son Posta, s. 2.
17. Bütün Avrupa Korku İçinde Çek Meselesini Takip Ediyor. (1938, 31 Ağustos). Cumhuriyet, s. 1.
18. Bütün Kabineler İçtima Halinde. (1938, 13 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.
19. Çek Başvekilinin Nutku. (1938, 1 Ekim). Cumhuriyet, s. 1.
20. Çek Hudutları Tashih Edilecek. (1938, 21 Eylül). Akşam, s. 1.
21. Çek Hükümeti Südet Alman Partileriyle Müzakereye Girişti. (1938, 4 Nisan). Akşam, s. 2.
22. Çek Ordusu Geri Çekiliyor. (1938, 23 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.
23. Çekler Muhtırayı Niçin Reddediyorlar? (1938, 28 Eylül). Ulus, s. 3.
24. Çekoslovak Kabinesi İstifasını Verdi. (1938, 23 Eylül). Ulus, s. 1.
25. Çekoslovakya Adım Adım Almanya’ya Yaklaşıyor. (1938, 5 Aralık). Cumhuriyet, s. 5.
26. Çekoslovakya Azami Tavizlerde Bulunuyor. (1938, 24 Temmuz). Son Posta, s. 1.
27. Çekoslovakya Cumhurreisi B. Beneş Sanday Taymis Gazetesine Beyanatta Bulundu. (1938, Mart). Ayın Tarihi, 52, 345.
28. Çekoslovakya Devleti En Sonunda Dağılacak Mı? (1938, 20 Eylül). Ulus, s. 1.
29. Çekoslovakya Ekalliyet Müzakereleri. (1938, 22 Temmuz). Cumhuriyet, s. 3.
30. Çekoslovakya Ekalliyetler İçin Kararlar Alıyor. (1938, 15 Mayıs). Cumhuriyet, s. 3.
31. Çekoslovakya Hangi Yolu Seçecek? (1936, 27 Aralık). Ulus, s. 4.
32. Çekoslovakya Tamamen Parçalandı. (1938, 7 Ekim). Kurun, s. 1.
33. Çekoslovakya Yeniden Parçalandı. (1939, 15 Mart). Son Posta, s. 3.
34. Çekoslovakya’da Umumi Seferberlik. (1938, 24 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.
35. Çekoslovakya’daki Alman Ekalliyeti. (1936, 29 Ağustos). Cumhuriyet, s. 1.
36. Çekoslovakya’daki Almanlar İçin Muhtariyet. (1937, 2 Mart). Cumhuriyet, s. 1.
37. Doğrul, Ö. R. (1938, 3 Mayıs). Her Hitler’in seyahati. Tan, s. 3.
38. Dübua, J. (1938, 12 Ekim). Çekoslovakya’nın Taksiminden Doğan Ekonomik Neticeler. Ulus, s. 5.
39. Dün Nürnberg’de: Südetler’e Selam. (1938, 8 Eylül). Son Posta, s. 3.
40. Emeç, S. R. (1938a, 7 Eylül). Lord Runciman’ın Çevirdiği Maharetli Manevra. Son Posta, s. 3.
41. Emeç, S. R. (1938b, 14 Eylül). Hitler’in Son Nutku. Son Posta, s. 3.
42. Erkilet, G. E. (1938, 18 Eylül). Çek Ordusu Muhasımlarını Düşündüren Bir Kuvvet Midir? Son Posta, s. 9.
43. Esmer, A. Ş. (1935, 19 Mart). Almanya Versailles Andını Yırttı. Milliyet, s. 1.
44. Esmer, A. Ş. (1938a, 3 Haziran). Çekoslovakya’nın Yeniden Kuruluşu. Ulus, s. 3.
45. Esmer, A. Ş. (1938b, 5 Eylül). Altıncı Nürnberg Kongresi. Ulus, s. 3.
46. Esmer, A. Ş. (1938c, 14 Haziran). Çekoslovakya’daki Ekalliyetlerin Statüsü. Ulus, s. 3.
47. Esmer, A. Ş. (1938d, 20 Ağustos). Çekoslovak Meselesi Çıkmazda. Ulus, s. 3.
48. Esmer, A. Ş. (1938e, 12 Eylül). Orta Avrupa’nın Hasta Adamı ve İlaçları. Ulus, s. 3.
49. Esmer, A. Ş. (1938f, 27 Eylül). Alman Muhtırası. Ulus, s. 1.
50. Fransa Çeklere Para Vermiyor. (1938, 18 Ekim). Akşam, s. 2.
51. Gawdisk, I. (1989). Czechoslovakia: A Country Study. Federal Research Division.
52. Hadiselerin Takvimi. (1935, Mart). Ayın Tarihi, 16, 296.
53. Hadiselerin Takvimi. (1936a, Şubat). Ayın Tarihi, 27, 242.
54. Hadiselerin Takvimi. (1936b, Nisan). Ayın Tarihi, 29, 251.
55. Hadiselerin Takvimi. (1937, Ekim). Ayın Tarihi, 47, 214.
56. Hadiselerin Takvimi. (1938, Mayıs). Ayın Tarihi, 54, 414.
57. Harp Tehlikesi Artıyor. (1938, 24 Eylül). Akşam, s. 1.
58. Hasanov, A. (2012). Jeopolitik. Babıali Kültür Yayıncılığı.
59. Henlein Almanya’ya Gitti. (1938, 6 Haziran). Tan, s. 10.
60. Henlein Almanya’ya Kaçtı. (1938, 17 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.
61. Henlein Prag’a Hitler’in Tekliflerini Getirdi. (1938, 4 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.
62. Henlein Südet Reich Komiserliğine Seçildi. (1938, 3 Ekim). Cumhuriyet, s. 1.
63. Hitler Dünyaya Meydan Okuyor. (1938, 13 Eylül). Ulus, s. 1.
64. Hitler Nutkunu Bugün Söyleyecek. (1938, 6 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.
65. Hitler Nutkunu Söyledi. (1938, 13 Eylül). Son Posta, s. 1.
66. Hitler Ruzvelt’in Mesajına Cevap Verdi. (1938, Ekim). Ayın Tarihi, 58, 188.
67. Hitler’in Çekoslovakya’nın Haritadan Silinmesini İstediği Haber Veriliyor. (1938, 24 Eylül). Ulus, s. 3.
68. Hitler Südet Mıntıkalarını Teslimden Cayan Çek Hükümetine 6 Günlük Mühlet Verdi. (1938, 25 Eylül). Son Posta, s. 1.
69. Hitler-Çemberlayn Mülakatı Sona Erdi. (1938, 16 Eylül). Son Posta, s. 1.
70. İlk Südet Mıntıkasının İşgali. (1938, 2 Ekim). Cumhuriyet, s. 7.
71. İngiltere Çek Meselesinin Halline Yardım Edecek. (1938, 26 Temmuz). Akşam, s. 2.
72. Karaosmanoğlu, Y. K. (2022). Zoraki Diplomat. İletişim Yayınları.
73. Kazan, F. (1938, 1 Nisan). Çekoslovakya’da Muhtariyet Cereyanı. Akşam, s. 5.
74. Krofta, K. (1935). A Short History of Czechoslovakia. Williams & Norgate.
75. Legedza, R. (1974). The Sudeten Crisis of September 1938 (Unpublished doctoral dissertation). Michigan.
76. Lord Runciman Prag’da Dün Temaslarına Başladı. (1938, 5 Ağustos). Ulus, s. 1.
77. Macaristan ve Lehistan. (1938, 23 Eylül). Kurun, s. 1.
78. Meto, R. N. (1936, 29 Ağustos). Almanya ve Orta Avrupa. Tan, s. 2.
79. Münih Anlaşmasının Esasını Anlatıyoruz. (1938, 30 Eylül). Son Posta, s. 11.
80. Nadi, N. (1938, 13 Eylül). Hitler’i Dinlerken. Cumhuriyet, s. 1.
81. Nodo, L. (1938, 13 Eylül). Prag ve Nürnberg. Cumhuriyet, s. 3.
82. Orta Avrupa’nın Çalışkan Bir Milleti: Çekler. (1936, 22 Nisan). Tan, s. 6.
83. Özel Özcan, M. S., & Tutuş, L. (2022). Nazi Almanyası’na Giden Süreci Yaratmak. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 14(27), 276–291.
84. Parsons, A. W. (1938, 15 Mayıs). Konrad Henlein. Cumhuriyet, s. 3.
85. Prag Hükümeti Hazin Bir Beyanname Yayınladı. (1938, 22 Eylül). Son Posta, s. 1.
86. Roberts, J. M. (2022). Avrupa Tarihi. İnkılap Kitabevi.
87. Romye, L. (1938, 1 Eylül). Bohemya mı Macaristan mı? Cumhuriyet, s. 5.
88. Sabatiye, S. (1938, 27 Eylül). Slavlar-Cermenler. Ulus, s. 5.
89. Safa, P. (1938, 3 Eylül). Günün Bilmecesi. Cumhuriyet, s. 3.
90. Sander, O. (2002). Siyasi tarih 1918–1994. İmge Kitabevi.
91. Shukman, A. (2024). 44 days in Prague. Oxford University Press.
92. Siyasi Bir Muammanın İçyüzü. (1939, 11 Haziran). Son Posta, s. 7.
93. Sulh için Yeni Bir Teşebbüs. (1938, 15 Eylül). Akşam, s. 1.
94. Südet Almanları Meselesi. (1938, 27 Nisan). Cumhuriyet, s. 1.
95. Südet Almanları ve Çekoslovakya. (1938, 3 Temmuz). Cumhuriyet, s. 3.
96. Südetler 1 Teşrin’de İşgal Edilecek. (1938, 27 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.
97. Südetler İhtilal Çıkardı. (1938, 14 Eylül). Ulus, s. 1.
98. Südetler Tatmin Ediliyor. (1938, 6 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.
99. Tabui, J. (1938, 14 Eylül). Almanya Mevzii Kalacak Bir Harbe Hazırlanmış Bulunuyor. Kurun, s. 2.
100. Tanur, F. (1938, 26 Nisan). Südet Almanlarının İstedikleri Muhtariyet. Akşam, s. 2.
101. TDA. (1935, 24 Temmuz). 566.251.2157.34.
102. TDA. (1938, 30 Nisan). 501.31264.123950.12.
103. Togay, M. F. (1935, 23 Mayıs). Çekoslovakya’daki İntihap. Cumhuriyet, s. 2.
104. Togay, M. F. (1937, 22 Aralık). Avrupa’yı İşgal Eden Dava: Südet Almanları. Cumhuriyet, s. 3.
105. Togay, M. F. (1938a, 1 Eylül). Avrupa Sulhu Tehlikede. Cumhuriyet, s. 2.
106. Togay, M. F. (1938b, 14 Eylül). Nürnberg Kongresi. Cumhuriyet, s. 2.
107. Togay, M. F. (1938c, 14 Temmuz). Çekoslovakya’daki Milliyetler. Cumhuriyet, s. 2.
108. Togay, M. F. (1938d, 23 Ağustos). Çekoslovakya Meselesi. Cumhuriyet, s. 2.
109. Togay, M. F. (1938e, 30 Ağustos). Çekoslovakya İşleri ve İngiltere. Cumhuriyet, s. 2.
110. Togay, M. F. (1938f, 15 Eylül). Çekler ve Almanlar. Cumhuriyet, s. 2.
111. Togay, M. F. (1938g, 17 Eylül). İngiliz Başvekili Almanya’da. Cumhuriyet, s. 2.
112. Togay, M. F. (1938h, 20 Eylül). Fransız Başvekili Londra’da. Cumhuriyet, s. 2.
113. Togay, M. F. (1938j, 28 Eylül). Çekler ve Devletler. Cumhuriyet, s. 2.
114. Togay, M. F. (1938k, 2 Ekim). Çekoslovakya’nın Atisi. Cumhuriyet, s. 2.
115. Toseviç, D. J. (1938). Çekoslovakya. Uçak Matbaası.
116. Us, A. (1938, 13 Eylül). Harp Olacak mı? Kurun, s. 1.