19. Yüzyılın İlk Yarısında Mısır Yönetiminde Avrupalıların Rolü

Öz

Bu makale, XIX. yüzyılın ilk yarısında Kavalalı Mehmed Ali Paşa döneminde Avrupalı uzmanların, özellikle Fransızların, Mısır’ın idarî, askerî ve kültürel dönüşüm süreçlerindeki rollerini incelemektedir. Çalışma, Mısır toplumunda Avrupa’ya yönelik algının dönüşümünü ele alırken, Fransız etkisinin modernleşme politikaları üzerindeki belirleyici konumunu tarihsel ve kültürel bir bağlam içerisinde değerlendirmektedir. Araştırmanın temel amacı, Mısır yönetiminde görev alan Avrupalı şahsiyetlerin faaliyetlerini yalnızca kronolojik bir çerçevede ortaya koymak değil; aynı zamanda Mısırlı aydınların Avrupa’ya ve Avrupalı uzmanlara yönelik düşünsel ve kültürel yaklaşımlarının nasıl şekillendiğini incelemektir. Bu bağlamda Mehmed Ali Paşa’nın özellikle Fransız uzmanlara duyduğu güvenin, Mısır entelektüel çevrelerinde “ilerleme” ve “Avrupa” kavramları arasında güçlü bir ilişki kurulmasına katkı sağladığı ileri sürülmektedir. Araştırmada Tahtawi, Mubarak ve al-Tunusi gibi dönemin birincil kaynaklarına dayanan tarihsel-analitik yöntem benimsenmiştir. Makale iki ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde Avrupalıların Mısır yönetimindeki genel konumları ve modernleşme sürecindeki işlevleri ele alınmakta; ikinci bölümde ise Clot Bey, Süleyman Paşa el-Faransâvî, Jomard, Serizi, Moguel, Perron ve Linant de Bellefonds gibi şahsiyetlerin idarî, askerî ve ilmî alanlardaki katkıları incelenmektedir. Böylece çalışma, hem modernleşme tarihine hem de XIX. yüzyıl Mısır düşünce dünyasında Avrupa algısının oluşumuna dair bütüncül bir değerlendirme sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mısır modernleşmesi
• Avrupalı uzmanlar
• Fransız etkisi
• Tahtawi
• Mehmed Ali Paşa dönemi

The Role of Europeans in the Egyptian Administration during the First Half of the Nineteenth Century

Öz

This article examines the role of European experts, particularly the French, in the administrative, military, and cultural transformation of Egypt during the reign of Mehmed Ali Pasha in the first half of the nineteenth century. While addressing the changing perception of Europe within Egyptian society, it also explores the influence of French experts on the modernization policies pursued during this period within a broader historical and cultural context. Rather than offering a merely chronological account of the activities of Europeans employed in the Egyptian administration, the study focuses on how Egyptian intellectuals perceived Europe and its representatives in the context of reform and progress. In this respect, it argues that Mehmed Ali Pasha’s reliance on French expertise played a significant role in establishing a close association between the ideas of “progress” and “Europe” among Egyptian intellectual circles. The study adopts a historical-analytical approach based primarily on contemporary sources, including the works of Tahtawi, Mubarak, and al-Tunusi. The article consists of two main sections. The first examines the general role of Europeans in the Egyptian administration and the modernization process, while the second analyzes the contributions of figures such as Clot Bey, Sulayman Pasha al-Faransawi, Jomard, Serizi, Moguel, Perron, and Linant de Bellefonds in the administrative, military, and intellectual spheres. In doing so, the study provides a comprehensive assessment of both the modernization of Egypt and the formation of perceptions of Europe in nineteenth-century Egyptian intellectual life.

Anahtar Kelimeler

• Egyptian modernization
• European experts in Egypt
• French influence
• Tahtawi
• Mehmed Ali Pasha
• nineteenth-century Egypt

Kaynakça

1. Al-Hajj, A. A. (2013). Uṣūl al-tarbiyah. Dār al-Manāhij lil-Nashr wa-al-Tawzīʿ. (in Arabic).
2. Atallah, M. A. (2015). Tarsānat al-Iskandariyya. Al-Ahram, 46981, 8. (in Arabic).
3. At-Tantawi, M. A. (n.d.). Tārīkh ḥayātih. Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes. (in Arabic).
4. Ayyad, A. I. (1994). Muʿjam al-muṣṭalaḥāt al-lughawiyya wa-al-adabiyya. al-Maktaba al-Akādīmiyya. (in Arabic).
5. Barakat, W. (1988). al-Nashāṭ al-ʿaskarī li-Ḥilf Shamāl al-Aṭlasī fī Masraḥ ʿAmaliyyāt al-Baḥr al-Abyad al-Mutawassiṭ. Majallat al-Fikr al-Istrātījī al-ʿArabī, 23–24, 75–76. (in Arabic).
6. Clot Bey, A. B. (1297). Kunūz al-ṣiḥḥa wa-yawāqīt al-minḥa (M. Efendi eş-Şafiî, Trans.). al-Maṭbaʿa al-Kāstiliyya. (in Arabic).
7. Clot Bey, A. B., & Bayle. (1833). Al-qawl al-ṣarīḥ fī ʿilm al-tashrīḥ (Y. Anhouri, Trans.). Ṭabʿat Madrasat Abī Zaʿbal al-Ṭibbiyya. (in Arabic).
8. Courhan, C. G. (2015). Al-ʿalāqāt al-miṣriyya al-faransiyya fī ʿahd Muḥammad ʿAlī, 1805–1849 (N. H. Abdel Wahab, Trans.). al-Markaz al-Qawmī lil-Tarjama. (in Arabic).

9. Dār al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (1827). Dīwān al-tijāra wa-al-mabīʿāt (Portfolio No. 4, Archive Code 000359-3013). Cairo, Egypt. (in Arabic).
10. Dār al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (1837). Muḥāfiẓ abḥāth fī al-taʿlīm (Portfolio No. 61). Cairo, Egypt. (in Arabic).
11. Dār al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (1843). Muḥāfiẓ abḥāth fī al-tijāra (Portfolio No. 50, File No. 1). Cairo, Egypt. (in Arabic).
12. Dār al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (1844a). Dīwān al-madāris: Ṣādir ʿumūm al-madāris (Register No. 1, Archive Code 000001-4001). Cairo, Egypt. (in Arabic).
13. Dār al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (1844b). Muḥāfiẓ abḥāth al-tijāra (Portfolio No. 50, File No. 3). Cairo, Egypt. (in Arabic).
14. Dār al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (1910). Abdeen Papers: Mudhakkira ʿan al-taʿlīm fī ʿahd Muḥammad ʿAlī (Document No. 50, Portfolio No. 237, File No. 20, Archive Code 004656-0069). Cairo, Egypt. (in Arabic).
15. El-Masri, H. M. (2004). Muʿjam al-dawla al-ʿuthmāniyya (1st ed.). Dar Al-Thaqafiyah. (in Arabic).
16. El-Rafi, A. (1989). Miṣr al-mujāhida fī al-ʿaṣr al-ḥadīth: Min wilāyat Muḥammad ʿAlī ilā nihāyat ḥukm Saʿīd (3rd ed.). Darü’l-Hilâl. (in Arabic).
17. El-Rifai, Z. (2003). Fikrat al-dawla ʿinda Rifāʿa al-Ṭahṭāwī (1st ed.). al-Maktaba al-ʿIlmiyya. (in Arabic).
18. El-Rujabi, H. b. A. (1997). Tārīkh al-wazīr Muḥammad ʿAlī Bāshā (D. Crescelius et al., Eds.). Dar Al-Afaq Al-Arabiya. (in Arabic).
19. El-Şiyal, C. (1951). Tārīkh al-tarjama wa-al-ḥaraka al-thaqāfiyya fī ʿaṣr Muḥammad ʿAlī. Dār al-Fikr al-ʿArabī. (in Arabic).
20. El-Tunusî, M. b. Ö. (1850). Tashḥīdh al-adhhān bi-sīrat bilād al-ʿArab wa-al-Sūdān. Maṭbaʿat Kīyīlīn. (in Arabic).
21. Eş-Şiyal, C. (1944). Duktūr Brūn wa-al-Shaykhān Muḥammad ʿAyyād al-Ṭanṭāwī wa-Muḥammad ʿUmar al-Tūnisī. Majallat Kulliyyat al-Ādāb, Jāmiʿat Fuʾād al-Awwal, 2, 182–185. (in Arabic).
22. Goldschmidt, A., Jr. (2003). Qāmūs tarājim Miṣr al-ḥadītha (A. Bekir, Trans.; 1st ed.). al-Majlis al-Aʿlā lil-Thaqāfa. (Original work published 2000). (in Arabic).
23. Kār, S. (2015). Bilādī: Iḥyāʾ Miṣr Muḥammad ʿAlī Bāshā (S. H. Ahmed, Ed.). Dār al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (in Arabic).
24. Kratchkovsky, I. (2013). Ḥayāt al-Shaykh Muḥammad ʿAyyād al-Ṭanṭāwī (K. N. Awda, Trans.; A. Hamid Hasan et al., Notes). al-Markaz al-Qawmī lil-Tarjama. (in Arabic).
25. Magdi, S. (1958). Ḥilyat al-zamān bi-manāqib khādim al-waṭan: Sīrat Rifāʿa Rāfiʿ al-Ṭahṭāwī (C. eş-Şiyal, Ed.). Maṭbaʿat Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī. (in Arabic).
26. Mubarak, A. (1989). Ḥayātī (A. R. Y. El Gamal, Notes). Maktabat al-Ādāb. (in Arabic).
27. Mubarak, A. (2012). Nukhbat al-fikr fī tadbīr Nīl Miṣr (L. M. Salem, Ed.). Dār al-Kutub wa-al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (in Arabic).
28. Mubarak, A. (2014a). Al-khiṭaṭ al-tawfīqiyya al-jadīda li-Miṣr wa-al-Qāhira (Vol. 1). Dār al-Kutub wa-al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (in Arabic).
29. Mubarak, A. (2014b). Al-khiṭaṭ al-tawfīqiyya al-jadīda li-Miṣr wa-al-Qāhira wa-mudunihā wa-bilādihā al-qadīma wa-al-shahīra (Vol. 13). Dār al-Kutub wa-al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (in Arabic).
30. Rivlin, H. A. B. (2016). Al-iqtiṣād wa-al-idāra fī Miṣr fī mustahall al-qarn al-tāsiʿ ʿashar (A. A. R. Mustafa & M. Al-Husseini, Trans.). al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma lil-Kitāb. (Original work published 1961). (in Arabic).
31. Sadık, J. H. (n.d.). Qādat al-fikr al-ishtirākī. al-Dār al-Qawmiyya li-l-Ṭibāʿa wa-al-Nashr. (in Arabic).
32. Sammarco, A. (2006). Wathāʾiq al-baḥriyya al-miṣriyya fī ʿahd Muḥammad ʿAlī: al-musāhama al-Īṭāliyya (W. A. Al-Nahhas, Trans.). Dār al-Kutub wa-al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (Original work published 1931). (in Arabic).
33. Shaker, M. M. (1997). Risāla fī al-ṭarīq ilā thaqāfatina. al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma lil-Kitāb. (in Arabic).
34. Solé, R. (2002). Miṣr wa-laʿ Faransī (L. Farag, Trans.). al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma lil-Kitāb. (Original work published 1997). (in Arabic).
35. Şukrī, M. F., al-ʿAnānī, ʿA. al-M., & Khalīl, S. M. (2009). Bināʾ dawlat Muḥammad ʿAlī. Dār al-Kutub wa-al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (in Arabic).
36. Tahtawi, R. B. R. (2010). Menâhicü’l-elbâb el-Mısriyye fî mehâbici’l-âdâb el-asriyye (M. Labîb, Rev.). al-Hayʾa al-Miṣriyya al-ʿĀmma lil-Kitāb. (in Arabic).
37. Tahtawi, R. B. R. (2013). Takhlīṣ al-ibrīz fī talkhīṣ Bārīz. Dār al-Kutub wa-al-Wathāʾiq al-Qawmiyya. (in Arabic).
38. Tawfiq, N. (2007). Umm al-mamālīk. Dār al-Bustānī lil-Nashr wa-al-Tawzīʿ. (in Arabic).
39. Zaydan, J. (1922). Tarājim mashāhīr al-sharq fī al-qarn al-tāsiʿ ʿashar (Vol. 2, 3rd ed.). El-Hilal. (in Arabic).
40. Zaydan, J. (n.d.). Tārīkh ādāb al-lugha al-ʿArabiyya (Vol. 4). Dar Al-Hilal. (in Arabic).