Afganistan’da modernleşme sürecinin başlangıcına dair bir inceleme (1869–1879)

Öz

Bu çalışma, Afganistan’da modernleşme sürecinin başlangıç evresini Emir Şir Ali Han’ın ikinci hükümdarlık dönemi (1869–1879) çerçevesinde incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, bu dönemde gerçekleştirilen reform girişimlerinin ortaya çıkış nedenlerini, uygulama alanlarını ve tarihsel sonuçlarını değerlendirmektir. Çalışmada mevcut literatür, birincil tarihî kaynaklar ve döneme ait belgeler karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bulgular, Afganistan’daki ilk sistemli modernleşme girişimlerinin askerî reformlarla başladığını, daha sonra eğitim, devlet teşkilatı, basın, posta hizmetleri ve mali yönetim gibi alanlara yayıldığını göstermektedir. Bununla birlikte reformların coğrafi kapsamının sınırlı kalması, güçlü kabile yapısı, iç siyasî mücadeleler ve dış müdahaleler nedeniyle kurumsallaşma süreci kesintiye uğramıştır. Araştırmada ayrıca Osmanlı modernleşmesi ile Afganistan’daki reform deneyimi arasındaki benzerlikler karşılaştırmalı bir bakış açısıyla ele alınmıştır. İncelenen dönemde Osmanlı Devleti’nin Afgan reformlarına doğrudan müdahil olduğuna ilişkin bir kanıta ulaşılamamış olmakla birlikte, Osmanlı reform tecrübesinin dolaylı biçimde örnek alındığı değerlendirilmektedir. Çalışma, Afganistan’daki erken modernleşme sürecinin tarihsel dinamiklerini ortaya koyarak konuya ilişkin literatüre katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Afganistan
• modernleşme
• Şir Ali Han
• Britanya
• Osmanlı Devleti

An Analysis of the Early Phase of Modernization in Afghanistan (1869–1879)

Öz

This study examines the early phase of modernization in Afghanistan during the second reign of Amir Sher Ali Khan (1869–1879). It aims to evaluate the origins, implementation, and historical consequences of the reform initiatives introduced during this period. The analysis draws upon primary historical sources, archival materials, and the existing scholarship through a comparative historical approach. The findings indicate that Afghanistan’s first systematic modernization efforts began with military reforms and gradually expanded into education, state administration, the press, postal services, and fiscal administration. However, the reforms remained geographically limited and failed to develop into a durable institutional transformation because of persistent tribal structures, internal political struggles, and external intervention. The study also compares the Afghan experience with Ottoman modernization and identifies notable similarities in reform priorities and institutional responses. Although no evidence has been found that the Ottoman Empire directly supported Afghan reforms during the period under examination, the Ottoman reform experience appears to have served as an indirect reference for Afghan policymakers. By reassessing the formative stage of modernization in Afghanistan, this study contributes to a better understanding of nineteenth-century state-building and reform processes in the broader Muslim world.

Anahtar Kelimeler

• Afghanistan
• modernization
• Sher Ali Khan
• Britain
• Ottoman Empire

Kaynakça

1. Ahmedi, G. (2016). Seyr-i târîh-i ma‘ârif-i Afġânistân [Darice]. Maarif Bakanlığı.
2. Arifi, M. E. (1393 HŞ). Tavsi‘a-i siyâsî-i Afġânistân [Darice]. Dışişleri Bakanlığı.
3. Atai, M. İ. (1383 HŞ). Nigâhî be târîh-i mu‘âsır-i Afġânistân [Darice]. Meyvend Yayınları.
4. Aydın, S. (2000). Modernleşme ve milliyetçilik. Gündoğan Yayınları.
5. Barfield, T. J. (2010). Afghanistan: A cultural and political history. Princeton University Press.
6. Barikzai, S. (1392 HŞ). Târîh-i ta‘lîm ve tarbiya-i Afġânistân [Darice]. Saîd Yayınları.
7. Behnâm, C. (1382 HŞ). Modernite, modernizasyon ve teceddüt [Farsça]. [İran].
8. Dupree, L. (1980). Afghanistan. Princeton University Press.

9. Ebüzziya, T. (2019). Yeni Osmanlılar tarihi (Y. Öztürk, Haz.). Kapı Yayınları.
10. Ensari, T. (2015). İslam’ın bakış açısından dünya tarihi (İ. Şahin & Ç. Sümengen, Çev.). Pegasus Yayınları. (Özgün eser 2009’da yayımlandı)
11. Farhang, M. S. (1373 HŞ). Afġânistân dar panj qarn-i âkhir (Cilt 1) [Darice]. [Afganistan].
12. Ferîh, M. (1371 HŞ). Târîh-i siyâsî-i Afġânistân [Darice]. Vadet Parti Yayınları. Feryâd, N. (2016). Nigarish-i bar târîh-i mu‘âsır-i Afġânistân [Darice]. Dânış Yayınları.
13. Gazrânî, S. (1389 HŞ). Ta‘âruz-i dîn ve modernite [Farsça]. Mutâli‘ât-i Siyâsî, 2(8). ?
14. Gregorian, V. (1388 HŞ). Zuhûr-i Afġânistân-i modern (M. İ. Şeriatî, Çev.) [Farsça]. [İran]. (Özgün eser 1969’da yayımlandı).
15. Gregorian, V. (1391 HŞ). Zuhûr-i Afġânistân-i nevîn (M. İ. Şeriatî, Çev.) [Farsça]. [İran]. (Özgün eser 1969’da yayımlandı).
16. Gubar, G. M. (1368 HŞ). Afġânistân dar masîr-i târîh [Darice]. Devlet Matbaası.
17. Habîbî, A. H. (1346 HŞ). Târîh-i mukhtaṣar-i Afġânistân [Darice]. Devlet Matbaası.
18. Halkîn, N. (1959). Tecâvüz-i Britanya bar Afġânistân [Rusçadan çevrilmiş Darice/Farsça eser]. Uchitel.
19. Hatiboğlu, İ. (2012). İslâm dünyasının çağdaşlaşma serüveni. İz Yayıncılık.
20. Hüseyin, M. M. (2004). Modernizmin İslâm dünyasına girişi (S. Özel, Çev.). İnsan Yayınları.
21. Jamal, Z. (2019). Habibullah Han’ın modernleşme çabaları üzerinde Türklerin etkisi (1901–1919) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
22. Kamgâr, C. R. (1377 HŞ). Târîh-i ma‘ârif-i Afġânistân [Darice]. Meyvend Yayınları.
23. Kemal, N. (1869). Kabil emirinin mektubu – Kabil emirinin mektubu üzerine malumat. Hürriyet, 31–32, 1–2.
24. Kuhzât, A. A. (1332 HŞ). Rijâl ve rûydâdhâ-i târîh-i Afġânistân [Darice]. Tarih Encümeni.
25. Mardin, Ş. (2020). Türk modernleşmesi. İletişim Yayınları.
26. Mehrîn, M. N. (1384 HŞ). Darâmadî bar târîh-i tajaddud dar Afġânistân [Farsça]. İrân Nâme, 22(85), 25–46.
27. Metin, C. (2016). Türk modernleşmesi ve İran [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
28. Mibahzade, M. B. (1388 HŞ). Târîh-i siyâsî-i mukhtaṣar-i Afġânistân [Darice]. Aftâb Araştırma Merkezi Yayınları.
29. Mishra, P. (2013). Asya’nın Batı’ya isyanı (A. Fethi, Çev.). Alfa Yayınları. (Özgün eser 2012’de yayımlandı).
30. Musevî, C. (1394 HŞ). ‘Amalkard-i siyâsî-niẓâmî-i Aḥmad Shâh Abdâlî [Farsça]. Târîh-i İslâm, 5(17).
31. Sâadet, A. (1396 HŞ). Târîh-i taḥavvulât-i siyâsî-i Afġânistân [Darice]. Binyâd-i Endişe.
32. Saray, M. (1997). Afganistan ve Türkler. Kitabevi Yayınları.
33. Şams al-Nahâr-i Kâbil. (1290 H., Şevval). Şams al-Nahâr-i Kâbil, 2 [Darice].
34. Tenvîr, M. H. (1378 HŞ). Târîh-i rûznâmanigârî-i Afġânistân [Darice]. Sabur Yayınları.
35. Yazıcı, O. (2011). Modern Afganistan’ın kuruluşu (1834–1922). Huzur Yayınevi.