Timurlular Döneminde (1370-1506) Minyatür Sanatının Kurumsallaşması ve Herât Ekolünün Teşekkülü

Öz

Bu çalışma, Timurlu Devleti’nde minyatür sanatının tarihsel gelişimini, kurumsal yapısını ve estetik olgunlaşma sürecini Herât ekolü merkezli bütüncül bir yaklaşımla incelemektedir. Çalışma, minyatür sanatının Türkistan kökenli görsel geleneklerden beslenerek Türk-İslâm kültür çevresi içinde kazandığı özgün kimliği tarihsel süreklilik, kültürel etkileşim ve siyasî himaye bağlamında değerlendirmektedir. Araştırma, Timurlu döneminde minyatür sanatının yalnızca niceliksel bir gelişim göstermediği, teknik, biçimsel ve düşünsel boyutlarda niteliksel bir dönüşüm geçirdiği varsayımına dayanmaktadır. Emir Timur’un Timurlu Devleti’ni kurmasıyla başlayan ve Hüseyin Baykara dönemine kadar uzanan süreçte kurumsallaşan sanat hamiliği ve saray nakkaşhâneleri, Herât’ı Türk-İslâm dünyasının önde gelen sanat merkezlerinden biri hâline getirmiştir. Bu kurumsal ortamda şekillenen Herât ekolü, dengeli kompozisyon kurgusu, renk kullanımı ile figür ve mekân arasındaki ölçülü ilişki sayesinde kendine özgü bir görsel dil ve estetik kimlik oluşturmuştur. Çalışma, bu biçimsel ve estetik özelliklerin Timurlu medeniyet anlayışıyla doğrudan bağlantılı olduğunu ve minyatür sanatının dönemin siyasî meşruiyetini, toplumsal değerlerini ve kültürel ideallerini görselleştiren önemli bir temsil ve görsel anlatım biçimi olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Ayrıca Kemâleddin Bihzâd başta olmak üzere dönemin sanatçılarının gözleme dayalı, insan merkezli tasvir anlayışının Herât üslubunun klasikleşme sürecindeki belirleyici rolü vurgulanmaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi kapsamında doküman analizi kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Timurlu Devleti
• Herât
• Minyatür
• Herât Ekolü

The Institutionalization of Miniature Painting and the Formation of the Herat School During the Timurid Period (1370-1506)

Öz

This study examines the historical development, institutional structure, and process of aesthetic maturation of miniature painting in the Timurid Empire through a holistic approach centered on the Herat school. The distinctive identity that miniature painting acquired within the Turco-Islamic cultural sphere, drawing on visual traditions originating in Turkestan, is evaluated in the context of historical continuity, cultural interaction, and political patronage. The research is based on the premise that miniature painting during the Timurid period did not merely exhibit quantitative growth but underwent a qualitative transformation in technical, formal, and conceptual dimensions. The institutionalized patronage of the arts and court painting workshops, a process that began with the establishment of the Timurid Empire by Timur and continued through the reign of Husayn Baykara, transformed Herat into one of the leading artistic centers of the Turco-Islamic world. Shaped within this institutional environment, the Herat school developed a distinctive visual language and aesthetic identity through balanced compositional structure, use of color, and a measured relationship between figures and space. This study demonstrates that these formal and aesthetic characteristics are directly linked to the Timurid conception of civilization and that miniature painting served as an important form of representation and visual narrative, reflecting the political legitimacy, social values, and cultural ideals of the period. Furthermore, the study emphasizes the decisive role played by the observation-based, human-centered approach to depiction, particularly that of Kemâleddin Bihzâd and other artists of the period, in the classical development of the Herat style. Qualitative research and document analysis were employed in the study.

Anahtar Kelimeler

• Timurid Empire
• Herat
• Miniature Painting
• Herat School

Kaynakça

1. Abouali, L., Ni, J., & Kaner, J. (2020). The evolution of Iranian carpet designs with the influence of Islam and Chinese art: Ilkhanid, Timurid, Safavid. Journal of History Culture and Art Research, 9(1), 494–506. Ajhand, Y. (1389). Nigārgarī-yi Īrān: Pizhūhish dar tārīkh-i naqqāshī va nigārgarī-yi Īrān (Vols. 1–2). Samat Publications.
2. Alan, H. (2017). Timurlular. In H. Alan & İ. Kemaloğlu (Eds.), Avrasya’nın sekiz asrı: Çengizoğulları (pp. 180–247). Ötüken Yayınları.
3. Alan, H. (2020). Timurlular. In A. Kanlıdere & İ. Kemaloğlu (Eds.), Ötüken’den Kırım’a Türk dünyası kültür tarihi (pp. 405–424). Ötüken Yayınları.
4. Atabek, Ö. F. (2001). Türk İslam süsleme sanatları. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
5. Aydın, D. (2020). Bir el yazma üretim merkezi olarak Şiraz ve resim üslubunun Türkmen dönemindeki dönüşümü. Artuklu İnsan ve Toplum Bilim Dergisi, 5(1), 82–89.
6. Ball, W. (1981). The remains of a monumental Timurid garden outside Herat. East and West, 31(1–4), 79–82.
7. Behzad, H. T.-Z. (1953). Minyatürün tekniği. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 29–32.
8. Binark, İ. (1978). Türklerde resim ve minyatür sanatı. Vakıflar Dergisi, 12, 271–291.

9. Binyon, L., Wilkinson, J. V. S., & Gray, B. (1383). Sayr-i tārīkh-i naqqāshī-yi Īrān (M. Iranmanesh, Çev.). Amir Kabir Publications.
10. Can, Y., & Gün, R. (2011). Ana hatlarıyla Türk İslam sanatları ve estetiği. Kayıhan Yayınları.
11. Canby, S. R. (1391). Hunar-i naqqāshī-yi Īrān (M. Husaynī, Trans.). University of Art Publications.
12. Çağman, F., & Tanındı, Z. (1979). Topkapı Sarayı Müzesinde İslam minyatürleri. Tercüman Yayınevi.
13. Deveci, A. (2013). Türk ve Çin resim sanatının etkileşimi. Turkish Studies, 8(8), 1779–1791.
14. Deveci, A. (2017). İran-Türk minyatüründe savaş ve mücadele sahneleri. Kriter Yayınevi.
15. Durak, N. (2008). Afganistan’da Çingizli hâkimiyetinin tesisi. In H. Alan, A. Kara, & O. Yorulmaz (Eds.), İslam öncesinden çağdaş Türk dünyasına Prof. Dr. Gülçin Çandarlıoğlu’na armağan (pp. 253–273). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
16. Duran, T. (1998). Minyatür ve gravürlerle Osmanlı İmparatorluğu. Tarih Araştırmaları Vakfı Yayınları.
17. Grabar, O. (1390). Murūrī bar nigārgarī-yi Īrān (M. Vahdati Daneshmand, Trans.). Matn Institute for Translation, Compilation and Publication of Artistic Works.
18. Grube, E. J., & Sims, E. (1979). The school of Herāt from 1400 to 1450. In B. Gray (Ed.), The arts of the book in Central Asia, 14th–16th centuries (pp. 147–178). Serindia Publications/UNESCO.
19. Grube, E. J., & Sims, E. (1989). Painting. In R. W. Ferrier (Ed.), The arts of Persia (pp. 200–223). Yale University Press.
20. Hassas, G. H. (2020). A study of the decorations in the four minarets of Sultan Hussein Mirza School in Herāt. International Journal of Arts, Science and Humanities, 8(1), 24–30.
21. Hillenbrand, R. (1393). Sayr dar hunar va mi’mārī-yi Īrān (A. Eshraghi, Trans.). Rosena Publications.
22. İnal, G. (1995). Türk minyatür sanatı (başlangıçtan Osmanlılara kadar). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. Jami, H. N. (1393). Maktab-i Hirāt va Shiʿr-i Fārsī. Mowlā Publications.
23. Keskiner, C. (2004). Minyatür sanatında doğa çizim ve boyama teknikleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Lukens-Swietochowski, M. (1979). The school of Herāt from 1450 to 1506. In B. Gray (Ed.), The arts of the book in Central Asia, 14th–16th centuries (pp. 179–214). Serindia Publications/UNESCO.
24. Mahir, F. B. (2020). Minyatür. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (Vol. 30, pp. 118–123). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Mandel, G. (1982). İslam sanatını tanıyalım (S. Turuç, Çev.). İnkılap ve Aka Yayınevi.
25. Mehran, M. T., & Samimi, S. (2022). Herat school and the evolution of painting in Afghanistan. Journal of History, 104(1), 18–25.
26. Mirza Saeidabad, T. (2025). Herat ekolü [Doktora tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi]. YÖK Tez.
27. Pakbaz, R. (1378). Dā’iretü’l-Maʿārif-i honar. Farhang-i Moaser Publications.
28. Pakbaz, R. (1383). Naqqāshī-yi Īrān az dīrūz tā emrūz (V. Pejuheş, Ed.). Zarrin ve Simin Publications.
29. Pope, A. U. (1380). Shāhkārī-yi hunar-i Īrān (P. N. Khanlari, Çev.). Elmi ve Ferhengi Publications.
30. Pope, A. U. (1384). Sayr va ṣuwar-i naqqāshī-yi Īrān (Y. Āzhand, Çev.). Mowlā Publications.
31. Price, D. (1821). Chronological retrospect, or memoirs of the principal events of Mahommedan history, from the death of the Arabian legislator to the accession of the Emperor Akbar, and the establishment of the Moghul Empire in Hindustan, from original Persian authorities (Vol. 3). J. Booth.
32. Pugaçenkova, G. A. (2006). Orta Asya’nın şaheserleri: Resim ve minyatür (T. Parlak & B. Kurbanov, Çev.). Ajans Türk Yayınevi. (Özgün eser 1986’da yayımlanmıştır.)
33. Robinson, B. W. (1976). Persian miniature painting from the collections in the British Isles. Her Majesty’s Stationery Office.
34. Robinson, B. W. (1981). Persian drawings from the 14th through the 19th century. Victoria and Albert Museum.
35. Semerkandî, K. A. (1382). Matlaʿ-i Saʿdayn va Majmaʿ-i Baḥrayn (A. H. Nevai, Ed.). Azadi Publications.
36. Sever Demir, S., & Adıgüzel, F. (2021). Nizamî’nin Hamse’si (BL Or. 6810) örneğinde Nakkaş Bihzâd’a atfedilen minyatürlerde mimari bezemeler. İran Çalışmaları Dergisi, 5(2), 505–542.
37. Söylemez, Y. Z. (2023). Timurlular döneminde Herât [Doktora tezi, İnönü Üniversitesi]. YÖK Tez.
38. Subtelny, M. E. (2007). Timurids in transition: Turko-Persian politics and acculturation in medieval Iran. Brill.
39. Şâmî, N. (1987). Zafernâme (N. Lugal, Çev.). Türk Tarih Kurumu Basımevi. (Özgün eser 1404 yılında tamamlanmıştır).
40. Şehrazi, İ. (1391). Shukūfāyī-yi hunar dar ʿahd-i Tīmūriyān-i Hirāt (Z. N. Şehrazi, Ed.). Shura-yi Naqqashi-yi Jihad-i Afghanistan.
41. Tacü’s Selmani. (1988). Tarihname (İ. Aka, Trans.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
42. Tombuloğlu, T. (2023). Timurlularda şehircilik ve sosyal hayat: Semerkand ve Herat örneği. In F. Korkmaz (Ed.), 9. Milletlerarası Türkoloji Kongresi bildiriler kitabı (pp. 1031–1045). İstanbul University Press.
43. Toomajnıa, J. (2017). Türkmen ekolü ve Herât ekolünün biçimsel karşılaştırması. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(51), 419–432.
44. Uslu, R. (1998). Herât. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi (C. 17, ss. 215–218). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
45. Yezdi, Ş. A. (2013). Zafername (A. Batur, Trans.). Selenge Yayınları. (Özgün eser yaklaşık 1424–1425 tarihinde tamamlanmıştır).