Anadolu Türk Sivil Mimarisinde Koruma ve Tescil Sorunları: Köy Odası Örneklemi

Öz

Anadolu Türk sivil mimarisi içerisinde önemli bir yer tutan köy odaları, kırsal alanlarda hem mimari hem de sosyo-kültürel işlevleriyle dikkat çeken yapılardır. Bu çalışmanın amacı, köy odalarını sivil mimarlık, halk mimarisi ve vernaküler mimari bağlamında ele alarak bu yapıların korunması ve tesciline ilişkin sorunları tartışmaktır. Geç Osmanlı döneminde ortaya çıkan köy odaları, yolcuların konaklama ve köy halkının toplanma ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla inşa edilmiş, çoğu zaman köy topluluğuna bağışlanmış yapılardır. Bu mekânlar, Türk kültüründe konukseverlik geleneğinin somut karşılıkları olarak değerlendirilmekte ve yerel kültürel pratiklerin sürdürüldüğü sosyal mekânlar olarak işlev görmektedir. Mimari açıdan değerlendirildiğinde köy odaları, dış cephede sade bir görünüm sergilerken iç mekânda zengin süsleme unsurlarıyla öne çıkan halk sanatı örnekleridir. Bu özellikleriyle geleneksel yapı teknikleri, yerel malzeme kullanımı ve kırsal mimari miras bağlamında önemli veriler sunmaktadır. Çalışma; literatür taraması, saha araştırması ve mülakat yöntemlerine dayanmaktadır. Betimleyici analiz yöntemi kullanılarak elde edilen bulgular, benzer dönem yapılarıyla karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Araştırma kapsamında Yozgat ili Aşağıeğerci köyünde bulunan üç köy odasından birinin yıkıldığı, diğer iki yapının ise ciddi tahribat altında olduğu belirlenmiştir. Bu durum, kırsal mimari mirasın korunmasına yönelik yetersizlikleri ortaya koymaktadır. Köy odalarının tespiti, tescili ve sürdürülebilir koruma politikaları kapsamında ele alınması, kültürel mirasın devamlılığı açısından önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Halk mimarisi
• kırsal mimari miras
• koruma
• sivil mimari
• tescil
• vernaküler mimari

Conservation and Registration Issues in Anatolian Turkish Civil Architecture: The Case of Village Rooms

Öz

Village rooms represent a significant yet insufficiently examined component of Anatolian Turkish civil architecture, particularly within rural contexts where architectural and socio-cultural functions intersect. Despite their cultural relevance, issues concerning their conservation and official registration remain inadequately addressed in the literature. This study argues that village rooms should be recognized as integral elements of vernacular architectural heritage and incorporated into systematic preservation and heritage management frameworks. Originating in the late Ottoman period, village rooms were constructed by local communities to accommodate travelers and function as communal gathering spaces, embodying the cultural practice of hospitality. Architecturally, these structures are characterized by modest exterior forms and richly ornamented interiors, reflecting local craftsmanship, traditional construction techniques, and the use of regional materials. The study adopts a qualitative research design based on literature review, field survey, and semi-structured interviews. The data are analyzed through a descriptive and comparative framework. Fieldwork conducted in Aşağıeğerci village (Yozgat) identified three village rooms, one of which has been demolished, while the remaining two are in advanced stages of deterioration. These findings reveal significant deficiencies in the conservation and registration processes of rural architectural heritage. The study contributes to the literature by emphasizing the need for systematic identification, documentation, and sustainable preservation of village rooms within broader cultural heritage policies.

Anahtar Kelimeler

• Civil architecture
• conservation
• folk architecture
• registration
• rural architectural heritage
• vernacular architecture

Kaynakça

1. Acar, T. (2021). Kütahya ili Altıntaş ilçesi halk mimarisinden örnekler: Köy odaları. Folklor/Edebiyat, 27(108), 1013–1028. https://doi.org/10.22559/folklor.1747
2. Ahunbay, Z. (2019). Kırsal peyzajın korunması ile ilgili ilkeler. In ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü 2019 Yılı Etkinlikleri – Kırsal Mimari Miras Sempozyumu Bildirileri (ss. 1–2).
3. Aksakal, E. (2019). Türk kültüründe eril mekân örneği: Köy odaları. Folklor/Edebiyat, 25(98), 291–308. https://doi.org/10.22559/folklor.865
4. Aktaş, Z. (2019). Orta Karadeniz Bölümü’nde kırsal mimarinin koruma sorunlarının Samsun ili özelinde incelenmesi. In ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü 2019 Yılı Etkinlikleri – Kırsal Mimari Miras Sempozyumu Bildirileri (ss. 17–21).
5. Bağbaşı, T. (2024). Yozgat Esenli köyü köy odalarının sanatsal ve sosyo-kültürel işlevleriyle incelenmesi. In C. Ülkü (Ed.), 26. Uluslararası Ortaçağ ve Türk dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları (ss. 1781–1812). AKM Yayınları.
6. Bağbaşı, T. (2025). Yozgat köy odaları (Mimari ve gelenek) [Doktora tezi, Erciyes Üniversitesi]. YökTez.
7. Bağbaşı, T., & Sağıroğlu, A. (2022). Yozgat Çayıralan ilçesi Yukarıyahyasaray köyü köy odaları. In A. Çaycı & A. Yavuzyılmaz (Eds.), 25. Uluslararası Ortaçağ ve Türk dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları (ss. 1033–1058). NEÜ Yayınları.
8. Bağbaşı, T., & Sağıroğlu, A. (2025). Yozgat ili Sorgun ilçesi Aşağıkarahacılı köyü İsa Ünal odası. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 66(1), 327–342. https://doi.org/10.30794/pausbed.1508030

9. Bozkurt, T. (2016). Konya-Gökyurt (Kilistra) köy odaları. Millî Folklor, 28(109), 201–216.
10. Bulut, M. (2017). Sivas İlbeyli köy odaları. MUTAD, 6(1), 13–31.
11. Büyükçanga, M. (1999). Osmanlı döneminden günümüze devam eden Konya ili Kadınhanı ilçesi Meydanlı köyünde bulunan köy odaları. In A. Aköz (Ed.), Uluslararası kuruluşunun 700. yıl dönümünde bütün yönleriyle Osmanlı devleti kongresi kitabı (ss. 719–724). Selçuk Üniversitesi Yayınları.
12. Eres, Z. (2016). Türkiye’de geleneksel köy mimarisini koruma olasılıkları. Ege Mimarlık, 8–13. Ersoy, A. (2017). Yozgat Büyükincirli köyü köy odaları. Kalemişi, 5(10), 91–117.
13. Güler, K. (2019). Tarihi kırsal yerleşmelerin insansızlaşmaları: Nedenleri, etkileri ve yeniden kullanım olasılıkları. In ICOMOS Uluslararası Anıtlar ve Sitler Günü 2019 Yılı Etkinlikleri – Kırsal Mimari Miras Sempozyumu Bildirileri (ss. 6–13).
14. Gülten, S. (2023). Bozok’tan Yozgat’a köy ve köylüler (1529–1844). Fenomen Yayıncılık.
15. Gündoğan Baldık, E. (2024a). Sivas-İlbeyli kazası müdürü (1862–?) Şekerzade Osman Ağa’nın Menşurlu’daki köy odası. Arış, (25), 105–126.
16. Gündoğan Baldık, E. (2024b). Sivas Ulaş-Acıyurt köy odaları. Palmet, (5), 54–72.
17. Karakaya, Y. (2017). Köy odaları ve oda yarenlikleri: Ayakta kalan köy odaları. Gökçe Ofset Matbaacılık.
18. Karpuz, H. (2013). İç Anadolu bölgesi köy odaları. In E. Eser (Ed.), XVI. Ortaçağ-Türk dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları sempozyumu bildirileri (ss. 455–575). CÜ Yayınları.
19. Naldan, F. (2020). Erzincan-Çayırlı ilçesi Başköy köy odaları. Millî Folklor, 16(126), 249–263.
20. Olğun, T. N., & Karatosun, M. (2023). Kerpiç yapılarda koruma sorunu olarak deprem etkileri. MSÜ Fen Bilimleri Dergisi, 11(1), 15–27.
21. Otyakmaz, M. A., & Özgen, S. (2022). Doğu Karadeniz kırsal mimarisi için koruma önerisi: Rize, İkizdere, Dereköy köyü – Asım Ekşi evi örneği. Mimarlık ve Yaşam Dergisi, 7(1), 179–202.
22. Özgünler, A. S., & Gürdal, E. (2012). Dünden bugüne toprak yapı malzemesi: Kerpiç. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, (9), 29–37.
23. Özkan, A. (2012). Geçmişten günümüze Konya ili Akören ilçesinde bulunan köy odaları. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 14(22), 1–4.
24. Resmî Gazete. (1983, 23 Temmuz). Kültür ve tabiat varlıklarını koruma kanunu (Sayı: 18113).
25. Resmî Gazete. (1983, 4 Kasım). Kamulaştırma kanunu (Sayı: 18113).
26. Sağıroğlu, A. (2024). Kayseri Felahiye ilçesi İsabey köyü Salih Kahya köy odası. The Journal of Academic Social Science Studies, 17(99), 375–388.
27. Sağıroğlu, A. A. (2024). Türk halk mimarisinin eril mekânları: Kayseri köy odalarından örnekler. In C. Ülkü (Ed.), 26. Uluslararası Ortaçağ ve Türk dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları (ss. 45–85). AKM Yayınları.
28. Sina, N. (2021). Güvercinkayası kerpiç karakterizasyonu (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi). YÖK Ulusal Tez Merkezi.
29. Tay, L. (2018). Gülşehir-Gümüşkent köy odası. In M. S. Teker (Ed.), III. Uluslararası Akdeniz sanat sempozyumu: Kültürel mirasın korunması ve yaşatılması (ss. 243–252). Antalya Üniversitesi Basımevi.
30. Tay, L. (2019). Korkuteli-Akyar köy odaları. In B. Koçakoğlu, B. Karslı, & D. Çakıcı (Eds.), Antalya kitabı: Antalya’da Türk-İslam medeniyetlerinin izleri (ss. 600–615). Antalya Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
31. Yakıcı, A. (2010). Somut olmayan kültürel mirasın somut mekânı: Konya barana odaları. Millî Folklor, (87), 94–100.