Nahçıvan ve Batı Azerbaycan Kaya Resimlerinde Proto-Türk Kültürünün İzleri

Öz

Kaya resimleri, insanlık tarihinin en erken maddi kültür unsurları arasında yer almakta olup, eski toplumların sanatsal üretimlerini, dini–ideolojik düşünce yapılarını ve gündelik yaşam pratiklerini yansıtan temel veriler sunar. Estetik niteliklerinin ötesinde bu buluntular, geçim stratejileri, inanç sistemleri ile maddi ve manevi kültür unsurlarının yeniden inşasında birincil kaynak işlevi görür. Batı Azerbaycan’da tespit edilen kaya resimleri, bölgenin köklü tarihsel geçmişiyle birlikte değerlendirildiğinde, erken Türk kültür tarihinin incelenmesi açısından özel bir önem taşımaktadır. Karşılaştırmalı yöntemle ele alınan bu veriler, yalnızca yerel bir üretimi değil, daha geniş bir kültürel bağlamı işaret eden ortak üslup ve tematik özellikler ortaya koymaktadır. Bu çerçevede söz konusu kaya resimleri, Proto-Türk kültürüne ilişkin izlerin takip edilebildiği önemli göstergeler olarak değerlendirilmelidir. Bu betimlemeler, bağımsız ve izole sanatsal ürünler olmaktan ziyade, ortak semboller ve anlam sistemleri etrafında şekillenen geniş bir kültürel sürekliliğin parçasıdır. Sunulan veriler, erken Türk topluluklarının dünya görüşü, dini–felsefi düşünceleri ve toplumsal yapıları hakkında dikkate değer ipuçları sağlamaktadır. Geniş bir coğrafyaya yayılan benzer motiflerin varlığı ise Proto-Türk kültürel alanı içinde süreklilik ve etkileşimin varlığını desteklemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Batı Azerbaycan
• Karabağ
• Nahçıvan
• kaya resimleri
• Proto-Türk kültürü

Traces of Proto-Turkic Culture in the Rock Carvings of Nakhchivan and Western Azerbaijan

Abstract

Rock carvings constitute some of the earliest manifestations of material culture, reflecting the artistic expression, religious–ideological frameworks, and everyday practices of ancient societies. Beyond their aesthetic value, they serve as primary sources for reconstructing subsistence strategies, belief systems, and the material and spiritual dimensions of early communities. The rock carvings identified in Western Azerbaijan—one of the historically rich regions of Azerbaijan—are of particular importance for the study of early Turkic cultural history. Examined through a comparative methodological approach, these materials reveal consistent stylistic and thematic features that extend beyond a local context. From this perspective, the rock carvings of Western Azerbaijan represent significant evidence for tracing elements of Proto-Turkic culture. Rather than isolated artistic expressions, they should be understood as part of a broader cultural continuum characterized by shared motifs and symbolic structures. These depictions provide valuable insights into the worldview, religious–philosophical concepts, and social life of early Turkic communities. The recurrence of analogous motifs across a wide geographical area further supports interpretations of cultural continuity and interaction within Proto-Turkic traditions.

Keywords

• Western Azerbaijan
• Karabakh
• Nakhchivan
• rock carvings
• Proto-Turkic culture

Kaynakça

1. Abibullaev, O. A. (1982). Eneolit i bronza na territorii Nakhichevanskoy ASSR. Elm. (in Russian).
2. Aliyev, N. (2020). Gemiqaya rəsmləri. Əcəmi.
3. Baheddin, Ö. (2000). Türk kültür tarihine giriş (Cilt 1, 2. baskı). Kültür Bakanlığı Yayınları.
4. Belli, O., & Konyar, E. (2001). Excavations of Van Yoncatepe Fortress and Necropolis (1997–1999). In Istanbul University’s contributions to archaeology in Turkey (1932–2000) (pp. 151–156).
5. Elekberli, E. Y. (2007). Qərbi Azərbaycan abidələri. Nurlan.
6. Emel, E. (2002). Türk sanatında at. In Türkler (Cilt 4, ss. 210–245). Yeni Türkiye Yayınları.
7. Ferecova, M. (2009). Azerbaycan qayaüstü incəsənəti. Aspoliqraf.
8. Halilov, T. (2011). Gemikaya anıtının Ortadoğu kültürüyle bağlılığı. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 3, 23–29.

9. Halilov, T. (2017). Gamikaya çevresinden bulunmuş yeni kayaüstü resimlerin bazıları hakkında. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 5(11), 100–109.
10. Holamon.cat. (n.d.). Qarakilsə petroqlifləri. https://www.holamon.cat/az/qarakils-petroqliflri#nanogallery/nanogal
11. İsmailov, G. (1987). İssledovanie petroglifov na Kelbadzharskom vysokogore. Arxeologicheskie otkrytiya 1985 g., 550–551. Nauka. (in Russian).
12. Ismayılov, Q. (1990). K istoriko-kulturnoy interpretaçii drevnikh naskalnykh izobrazheniy na territorii Azerbaydjana. In Problemy izucheniya naskalnykh izobrazheniy v SSSR (ss. 91–96). Institut Arkheologii AN SSSR. (in Russian).
13. İsmayılzade, Q. (2009). Ulu dağların daş salnaməsi. In Arxeoloqun çöl gündəliyindən (ss. 55–63). Xəzər Universiteti Nəşriyyatı.
14. Müseyibli, N. E. (2004). Gemiqaya. Çaşıoğlu.
15. Müseyibli, N. (2014). Leylatəpə mədəniyyətinin qəbir abidələri və dəfn adətləri. Nafta-Press.
16. Quseynova, İ. K. (1989). Keramika Vostochnogo Zakavkaz’ya epokhi pozdney bronzy i rannego zheleza XIV–IX vv. do n.e. Elm. (in Russian).
17. Reşideddin, F. (2003). Oğuzname (İ. M. Osmanlı, Haz.). Azerbaycan Milli Ensiklopediyası.
18. Şayan, U. Ş. (2005). Türk kültüründe at arabası: At arabalarının dili. Bilig, 32, 165–178.
19. Xelilov, T. F. (2018). Gemiqaya ətrafında arxeoloji tədqiqatlar. Əcəmi.