Araştırma Makalesi

Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim

Cilt: 13 Sayı: 4 22 Eylül 2026
PDF İndir
TR EN

Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim

Öz

1828 Türkmençay Antlaşması sonrasında Kuzey Azerbaycan'ın Rus hâkimiyeti altına girmesi, bölgede siyasal ve kültürel yapının yeniden şekillenmesine yol açmıştır. Uygulanan eğitim ve kültür politikaları, Azerbaycan Türklerinin Rus ideolojik çerçevesi doğrultusunda yönlendirilmesini hedeflemiş ve geleneksel düşünce yapısı üzerinde etkili olmuştur. Bu ortam, XIX. yüzyılın ikinci yarısında toplumsal bilinçlenme arayışlarına zemin hazırlamıştır. Bu dönemde yetişen Hasan Melikzâde Zerdabi, Azerbaycan fikir hayatında önemli bir rol üstlenmiştir. Zerdabi, cehaleti toplumsal geri kalmışlığın temel nedeni olarak görmüş, halkın eğitimini toplumsal ilerlemenin zorunlu koşulu kabul etmiştir. Bilgiye dayalı aydınlanmayı savunan Zerdabi, toplumun ortak sorunları etrafında düşünsel bir kamuoyu oluşturmayı amaçlamıştır. Basını toplumu dönüştüren bir araç olarak değerlendirmiş, halkın sorunlarını görünür kılmak ve dini istismar eden çevrelerin etkilerine karşı eleştirel bir tutum geliştirmek için yazılar kaleme almıştır. Düşüncelerini kamusal alana taşıdığı en önemli araç, Türkçe yayımlanan ilk gazete Ekinci olmuştur. Gazetede eğitim, ahlak, toplumsal sorumluluk ve ilerleme konuları sade bir dille ele alınmış, halk düşünmeye yönlendirilmiştir. Kısa yayın hayatına rağmen Ekinci, Azerbaycan basınında kalıcı bir etki bırakmış ve sonraki süreli yayınlara düşünsel zemin hazırlamıştır. Bu araştırmada tarihsel yöntem esas alınarak Ekinci başta olmak üzere birincil ve ikincil kaynaklar doküman analizi, karşılaştırmalı inceleme ve söylem çözümlemesiyle değerlendirilmiş, Zerdabi'nin düşünceleri ile Ekinci'nin Azerbaycan toplumunda da toplumsal aydınlanmaya katkıları incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Bu çalışma, araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun olarak hazırlanmıştır. Çalışma kapsamında etik kurul izni gerektiren herhangi bir insan veya hayvan araştırması bulunmamaktadır. Saygılarımla.

Kaynakça

  1. Abbaslı, S. (2019). Azerbaycan'da Müslüman okulları (1849–1918) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi.
  2. Abbasova, S. Z. (2014). Nəsillərə örnək: Azərbaycan qadını: Qədim dövr – orta əsrlər – XIX əsr. Elm və Təhsil.
  3. Ahundov, M. F. (1851). Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran.
  4. Akpınar, Y. (1994). Azerî edebiyatı araştırmaları. Dergâh Yayınları.
  5. Akpınar, Y. (1997). Hasanbey Melikzâde Zerdâbî. In TDV İslâm Ansiklopedisi (Vol. 16, pp. 362–363). Türkiye Diyanet Vakfı.
  6. Ali Gızı, S. (2014). Mesto i rol gazety "Kaspi" v istorii azerbaidzhanskoy periodiki [Azerbaycan süreli yayınlar tarihinde "Kaspi" gazetesinin yeri ve rolü]. Bakı Universitetinin Xəbərləri, (2). (in Russian).
  7. Alizade, Z. (2007). Czarist national-colonial policy in the Central Caucasus. The Caucasus and Globalization, 1(5), 136–143.
  8. Altstadt, A. L. (1992). The Azerbaijani Turks: Power and identity under Russian rule. Hoover Institution Press.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Genel Türk Tarihi (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

22 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

19 Ocak 2026

Kabul Tarihi

22 Eylül 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 13 Sayı: 4

Kaynak Göster

APA
İme, G. (2026). Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 13(4). https://izlik.org/JA67ZM87TP
AMA
1.İme G. Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim. ATDD. 2026;13(4). https://izlik.org/JA67ZM87TP
Chicago
İme, Gamze. 2026. “Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13 (4). https://izlik.org/JA67ZM87TP.
EndNote
İme G (01 Eylül 2026) Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13 4
IEEE
[1]G. İme, “Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim”, ATDD, c. 13, sy 4, Eyl. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA67ZM87TP
ISNAD
İme, Gamze. “Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13/4 (01 Eylül 2026). https://izlik.org/JA67ZM87TP.
JAMA
1.İme G. Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim. ATDD. 2026;13. Available at https://izlik.org/JA67ZM87TP.
MLA
İme, Gamze. “Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, c. 13, sy 4, Eylül 2026, https://izlik.org/JA67ZM87TP.
Vancouver
1.Gamze İme. Hasan Melikzâde Zerdabi’nin Düşünce Dünyası ve Ekinci: Toplumsal Aydınlanmaya Doğru Bir Deneyim. ATDD [Internet]. 01 Eylül 2026;13(4). Erişim adresi: https://izlik.org/JA67ZM87TP

 

Copyright and Licensing Policy

Academic Journal of History and Idea / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi adopts an open access publishing policy in accordance with the Budapest Open Access Initiative (BOAI).

Copyright in published articles remains with the author(s). By submitting a manuscript, authors retain the copyright to their work and grant the journal the right of first publication. Authors do not transfer ownership of copyright to the journal.

The journal provides immediate and free open access to all published content under the terms of the Creative Commons Attribution–NonCommercial 4.0 International License (CC BY-NC 4.0):
https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/

Under the CC BY-NC 4.0 license, users may read, download, copy, distribute, share, reproduce, adapt, translate, and otherwise reuse the published material in any medium or format for non-commercial purposes, provided that appropriate credit is given to the original author(s) and source, a link to the license is provided, and any changes are indicated where applicable.

Any use of the published material for commercial purposes is not permitted under the CC BY-NC 4.0 license.

The authors bear full scientific, ethical, and legal responsibility for the content of their manuscripts. Opinions, interpretations, and claims expressed in published articles are solely those of the author(s) and do not necessarily reflect the views of the editors or the Editorial Board.

The journal does not claim ownership of the copyright in published articles.

© Academic Journal of History and Idea / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi (ATDD). Individual articles are licensed under the CC BY-NC 4.0 license.

 

download?token=eyJhdXRoX3JvbGVzIjpbXSwiZW5kcG9pbnQiOiJqb3VybmFsIiwib3JpZ2luYWxuYW1lIjoiYnkucG5nIiwicGF0aCI6IjkwMWYvMjY0NS82ZDAyLzZhNzNiZGFhMDQ1YjU3LjY0NjA0OTIwLnBuZyIsImV4cCI6MTc4NTk3MzY5MCwibm9uY2UiOiI2MmM2ODQzMmQxZDY5NzY2ZmI5ZTkxOGQ4MmY4MzdmOSJ9.y4SC5MPockrmqFSBIeba9s6E_Jf6fjC9K-Fn6WAkhGM

         download?token=eyJhdXRoX3JvbGVzIjpbXSwiZW5kcG9pbnQiOiJqb3VybmFsIiwib3JpZ2luYWxuYW1lIjoiaW1hZ2UucG5nIiwicGF0aCI6ImM1NTQvZmM4OS8yMmIxLzZhNzNiZTM1OGFmMDk5LjE5Mzg2NTI0LnBuZyIsImV4cCI6MTc4NTk3MzgyOSwibm9uY2UiOiJjMTYzMzJlZDA1NzkzOTUyOWE5YWEwMzM0YzNkOWJhOSJ9._tQb_6jWIXbyfAStrBGmJMpaWAJV86U8BAHyYGxkyUU   

Journal Performance & Bibliometric Indicators (2025)

2025 SOBİAD Journal Metrics
Citation Count: 90 • Impact Value: 0.205 • Quartile: Q2

https://atif.sobiad.com/ 

download?token=eyJhdXRoX3JvbGVzIjpbXSwiZW5kcG9pbnQiOiJqb3VybmFsIiwib3JpZ2luYWxuYW1lIjoiUTIucG5nIiwicGF0aCI6IjU4MDMvM2Y2My8wMzJmLzZhNzNjOGRlNTUxMmM4LjMxOTI1MzY0LnBuZyIsImV4cCI6MTc4NTk3NjU1OCwibm9uY2UiOiI5NzA2NTcwYjJjZGVhZmM4ODU2NDljNWJkZjNhNjQ3ZSJ9.S8EaUu-fmZna_dXRXNuK26x6n-V5w3fzzPHpnIYT6-o