Araştırma Makalesi

Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri

Cilt: 13 Sayı: 4 29 Temmuz 2026
PDF İndir
AZ TR EN

Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri

Öz

Türk xalq təsəvvüfü Şərq irfan və təsəvvüf ənənəsinin mühüm qollarından biri kimi Orta əsrlərdən günümüzə qədər Türk xalqlarının fəlsəfi, ədəbi və mənəvi həyatında mühüm rol oynamışdır. Geniş Türk coğrafiyasında formalaşan bu irfani ənənə, başda Azərbaycan olmaqla müxtəlif bölgələrdə özünəməxsus inkişaf yolu keçmişdir. Xoca Əhməd Yəsəvidən Fəzlullah Nəimiyə, Şeyx Səfiyəddin Ərdəbilidən Şah İsmayıl Xətaiyə qədər uzanan tarixi prosesdə bölgənin dini-fəlsəfi düşüncəsi və mənəvi mühiti çoxqatlı təsəvvüf ənənəsinin təsiri altında formalaşmışdır. Tədqiqatın məqsədi Səfəvilik dünyagörüşünün Türk xalq təsəvvüfünün inkişafına, ozan-aşıq ənənəsinə və Azərbaycan-Türk mədəni mühitinin formalaşmasına göstərdiyi təsirləri tarixi-fəlsəfi baxımdan qiymətləndirməkdir. Tədqiqat keyfiyyət metodologiyası əsasında aparılmış, sənəd təhlili və tarixi-müqayisəli yanaşma tətbiq edilmişdir. Araşdırma zamanı klassik tarixi mənbələr, elmi monoqrafiyalar, ensiklopediya məqalələri və müasir elmi tədqiqatlar müqayisəli şəkildə təhlil olunmuşdur. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, Səfəvilik yalnız təsəvvüfi bir təriqət deyil, həm də Türk xalq təsəvvüfünün inkişafına, ozan-aşıq ədəbiyyatının formalaşmasına və Azərbaycan-Türk mədəni kimliyinin təşəkkülünə mühüm təsir göstərmiş çoxşaxəli mənəvi-fəlsəfi hərəkat olmuşdur. Ərdəbil təsəvvüf mühitində təşəkkül tapan bu irfani ənənə Şah İsmayıl Xətai dövründə siyasi və mənəvi mahiyyət qazanaraq Azərbaycan, Anadolu və İran coğrafiyalarında geniş yayılmış, sonrakı dövrlərdə isə Yaxın Şərq və Balkanlarda müxtəlif təsəvvüfi mühitlərə təsir göstərmişdir. Bu baxımdan Səfəvilik Türk xalq təsəvvüfü tarixində özünəməxsus yer tutan və təsiri günümüzədək davam edən mühüm irfani ənənələrdən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Abbaslı, M. (1976). Safevilerin kökenine dair. Belleten, 40(158), 287–330.
  2. Atalay, B. M. (1994). Bektaşilik ve edebiyatı (V. Atilla, Trans.). Ant Yayınları.
  3. Bartold, W. V. (1997). Uluğ Beg ve zamanı (İ. Aka, Trans.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  4. Gaudefroy-Demombynes, M. (1954). Muslim institutions (J. P. Macgregor, Trans.). George Allen & Unwin.
  5. Hüseynzadə, R. L. (2017, May 17–18). Yəsəvilikdən qaynaqlanan Bektaşilik və Bektaşilikdə mənəviyyat. In III Beynəlxalq Həmzə Nigari Türk Dünyası Mədəni İrsi Simpoziumu Materialları. ADPU Şamaxı Filialı.
  6. İnalcık, H. (2009). Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar (Vol. 1). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
  7. Javanshir, B. (2007). İrandakı Türk boyları və boy mənsubu kişilər (Səfəvi dövrü–I Şah Təhmasib hakimiyyətinin sonuna qədər /1576) Doktora tezi, Mimar Sinan Üniversitesi). YÖK Tez.
  8. Kheıavı, S. P. (2024). Tasavvufun irfani tecellileri Şah İsmail'in manevi liderliğinde. In A. Taşğın, T. Nəcəfli, & N. Musalı (Eds.), 1-ci Beynəlxalq Şah İsmayıl Xətayi Simpoziumu Materialları (pp. 135–148). A. A. Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutu. https://doi.org/10.59402/ees02202412

Ayrıntılar

Birincil Dil

Azerbaycan dili

Konular

Dünya Dilleri, Edebiyatı ve Kültürü (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

29 Temmuz 2026

Gönderilme Tarihi

27 Ocak 2026

Kabul Tarihi

29 Temmuz 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 13 Sayı: 4

Kaynak Göster

APA
Osmanova, L. (2026). Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 13(4). https://izlik.org/JA83GN26MJ
AMA
1.Osmanova L. Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri. ATDD. 2026;13(4). https://izlik.org/JA83GN26MJ
Chicago
Osmanova, Leman. 2026. “Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13 (4). https://izlik.org/JA83GN26MJ.
EndNote
Osmanova L (01 Temmuz 2026) Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13 4
IEEE
[1]L. Osmanova, “Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri”, ATDD, c. 13, sy 4, Tem. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA83GN26MJ
ISNAD
Osmanova, Leman. “Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi 13/4 (01 Temmuz 2026). https://izlik.org/JA83GN26MJ.
JAMA
1.Osmanova L. Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri. ATDD. 2026;13. Available at https://izlik.org/JA83GN26MJ.
MLA
Osmanova, Leman. “Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, c. 13, sy 4, Temmuz 2026, https://izlik.org/JA83GN26MJ.
Vancouver
1.Leman Osmanova. Səfəviliyin məzhəbi dünyagörüşdən fərqli xüsusiyyətləri. ATDD [Internet]. 01 Temmuz 2026;13(4). Erişim adresi: https://izlik.org/JA83GN26MJ

 

Copyright and Licensing Policy

All articles published in the Journal of Academic History and Ideas / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi are copyrighted by the journal. The journal provides immediate open access to its content under the terms of the Creative Commons Attribution–NonCommercial 4.0 International License (CC BY-NC 4.0): https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/ 

Under this license, users may read, download, copy, distribute, print, search, link to, reproduce, adapt, translate, and build upon the material in any medium or format for non-commercial purposes, provided that appropriate credit is given to the author(s) and the journal.

Any commercial use of the published material requires prior written permission from the Editorial Board. Requests concerning commercial reuse should be addressed to: akademiktarihvedusunce@gmail.com 

The authors bear full scientific, ethical, and legal responsibility for the content of their manuscripts. Opinions and claims expressed in published articles are solely those of the author(s) and do not necessarily reflect the views of the editors or the Editorial Board. The editors and the Editorial Board disclaim any responsibility or liability for the content of published works.

© Academic Journal of History and Idea / Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi (ATDD). This work is licensed under CC BY-NC 4.0.