Mustafa Çokay ve Türkistan Özerkliği’nin Siyasal Liderlerinin Faaliyetlerinin Karşılaştırmalı Analizi

Öz

Bu makalede, XX. yüzyılın başlarında Türkistan bölgesindeki siyasal süreçler bağlamında Mustafa Çokay ile Türkistan Özerkliği’nin önde gelen isimlerinin kurumsal ve ideolojik faaliyetleri analiz edilmektedir. Araştırma kapsamında, özerkliğin oluşumuna zemin hazırlayan siyasal ön koşullar ile Cedidci reformist düşüncenin etkisi ele alınmıştır. Makalede, M. Çokay’ın bölgesel bütünlük fikrinin şekillenmesindeki rolü ile sürgün dönemindeki diplomatik ve gazetecilik faaliyetlerinin yönelimleri ortaya konulmaktadır. M. Çokay ile birlikte S. Mircalilov ve K. Kojikov gibi şahsiyetlerin faaliyetleri, ortak siyasal platform, örgütsel yapı ve devletleşme modelleri temelinde karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Araştırma sonucunda, Türkistan Özerkliği’nin düşünsel temelleri, ulusal devletleşmeye geçiş sürecindeki kurumsal bir tecrübe olarak değerlendirilmekte ve bu deneyimin güncel tarih yazımındaki yorumları tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mustafa Çokay
• Türkistan Muhtariyeti
• Cedidcilik
• Ulusal Devletleşme
• Siyasal Elitler

A Comparative Analysis of the Activities of Mustafa Chokay and the Political Leaders of the Turkestan Autonomy

Öz

This article examines the institutional and ideological activities of Mustafa Chokay and other prominent leaders of the Turkestan Autonomy within the broader context of political developments in Turkestan during the early twentieth century. The study explores the political conditions that facilitated the emergence of the autonomy movement and evaluates the influence of Jadid reformist thought on its formation. Particular attention is paid to Chokay’s role in articulating the idea of regional unity and to the diplomatic and journalistic dimensions of his activities during exile. The careers of Chokay, Saidnasir Mirjalilov, and Kongyrkhoja Kojikov are analyzed comparatively through the lenses of political organization, institutional development, and state-building strategies. The findings suggest that the intellectual foundations of the Turkestan Autonomy represented a significant institutional experience in the transition toward national statehood. Furthermore, the article discusses how this historical experience has been interpreted in contemporary historiography and highlights its relevance for understanding the political and intellectual transformations that shaped modern Central Asia.

Anahtar Kelimeler

• Mustafa Chokay
• Turkestan Autonomy
• Jadidism
• National State-Building
• Political Elites

Kaynakça

1. As, H. (2017). Koñırhoca Hocaikov – Türkistan Cedidizminin parlak temsilcisi. In Özbek millî devletçiliği tarihinde Türkistan Muhtariyeti: Konferans materyalleri (pp. 193–198). Taşkent. [In Turkish].
2. Irzaev, B. (2017). Turkiston Muxtoriyati tarixini o‘rganishda muhim manba. In O‘zbek milliy davlatchiligi tarixida Turkiston Muxtoriyati (pp. 94–111). Taşkent. [In Uzbek].
3. Karimov, N. (2020). Saidnasyr Mirdzhalilov – kaznachey Turkestanskoy avtonomii. Obshchestvo i upravlenie v Uzbekistane, (3), 27–32. [In Russian].
4. Nurbetova, G. (2020). Sudba Turkestanskoy avtonomii i Turkestanskoe natsionalnoe dvizhenie. Qazaq Universiteti. [In Russian].
5. Operativnaya svodka No. 45 SPO OGPU o deyatelnosti natsionalisticheskikh gruppirovok i ikh liderov v Sredney Azii, Zakavkazye, Severo-Kavkazskom krae, Tatarii, Kazakhstane. Sentyabr 1931 g. (2004). In Istoriya stalinizma. Dokumenty vysshikh organov vlasti i upravleniya. 1927–1938 (pp. 312–317). ROSSPEN. [In Russian].
6. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyi. (2023, July 6). Letter No. 155 from Acting Director Y. Ashurov [Unpublished archival document]. [In Uzbek].
7. Sabirov, A. (2017). Vybory 1917 g. v Turkestane: Ot mestnogo samoupravleniya do Uchreditelnogo sobraniya. In O‘zbek milliy davlatchiligi tarixida Turkiston Muxtoriyati (pp. 14–21). Taşkent. [In Russian].
8. Shoqay, M. (1998). Türkistan üşin küres. Jalyn. [In Kazakh].

9. Tarakçı, V. (2017). Mustafa Şokay’ın hatıraları – Türkistan Muhtariyeti tarihine kaynak. In Özbek millî devletçiliği tarihinde Türkistan Muhtariyeti: Konferans materyalleri (pp. 189–192). Taşkent. [In Turkish].
10. Tursun, H. (2021). Alash i Turkestan: Tochki prikosnoveniya. Qazaq Universiteti. [In Russian].