"VƏTƏN XAINLƏRİ ARVADLARININ AKMOLA DÜŞƏRGƏSİ"NDƏ ("ALJİR") MƏHBUS HƏYATI YAŞAMIŞ AZƏRBAYCANLI QADINLAR (1938–1953)

Öz

Tədqiqat dövri mətbuat materialları, elmi nəşrlər, elektron resurslar və Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivində saxlanılan sənədlər əsasında aparılmışdır. Araşdırmanın məqsədi “Vətən xainləri arvadlarının Akmola düşərgəsi” (ALJİR)-də saxlanılmış azərbaycanlı qadınların məhbusluq taleyinin öyrənilməsinin elmi əhəmiyyətini müəyyənləşdirmək və bu istiqamətdə aparılan tədqiqatların aktuallığını əsaslandırmaqdır. Müəyyən edilmişdir ki, Azərbaycan tarixşünaslığında sovet repressiyalarının müxtəlif aspektlərini əhatə edən araşdırmalar mövcud olsa da, məhz ALJİR-də məhbusluq yaşamış azərbaycanlı qadınların taleyinə həsr olunmuş tədqiqatlar indiyədək sistemli şəkildə təqdim edilməmişdir. Arxiv materialları isə bu mövzunun zəngin mənbə bazasına malik olduğunu göstərir. Məqalədə həmin sənədlərin bir qismi ilk dəfə elmi dövriyyəyə daxil edilərək sovet repressiya siyasətinin qadınlara, ailə institutuna və sosial yaddaşa təsiri konkret faktlar əsasında təhlil olunmuşdur.

Anahtar Kelimeler

• sovet repressiyaları
• ALJİR (Akmola düşərgəsi)
• azərbaycanlı qadın məhbuslar
• islah-əmək düşərgələri
• arxiv sənədləri.

Azerbaijani Women Who Lived a Prisoner’s Life in the “Akmola Camp for the Wives of Traitors to the Motherland” (“ALJIR”), 1938–1953

Abstract

Tədqiqat dövri mətbuat materialları, elmi nəşrlər, elektron resurslar və Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivində saxlanılan sənədlər əsasında aparılmışdır. Araşdırmanın məqsədi “Vətən xainləri arvadlarının Akmola düşərgəsi” (ALJİR)-də saxlanılmış azərbaycanlı qadınların məhbusluq taleyinin öyrənilməsinin elmi əhəmiyyətini müəyyənləşdirmək və bu istiqamətdə aparılan tədqiqatların aktuallığını əsaslandırmaqdır. Müəyyən edilmişdir ki, Azərbaycan tarixşünaslığında sovet repressiyalarının müxtəlif aspektlərini əhatə edən araşdırmalar mövcud olsa da, məhz ALJİR-də məhbusluq yaşamış azərbaycanlı qadınların taleyinə həsr olunmuş tədqiqatlar indiyədək sistemli şəkildə təqdim edilməmişdir. Arxiv materialları isə bu mövzunun zəngin mənbə bazasına malik olduğunu göstərir. Məqalədə həmin sənədlərin bir qismi ilk dəfə elmi dövriyyəyə daxil edilərək sovet repressiya siyasətinin qadınlara, ailə institutuna və sosial yaddaşa təsiri konkret faktlar əsasında təhlil olunmuşdur.

Keywords

• Soviet repressions
• ALJİR (Akmola camp)
• Azerbaijani women prisoners
• corrective labor camps
• archival documents

Kaynakça

1. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4554–4557.
2. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4558–4562.
3. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4569–4574.
4. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4591–4595.
5. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4596–4599.
6. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4625–4629.
7. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4633–4635.
8. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4667–4670.

9. ALJIR Muzeyi. (n.d.). Cari arxiv materialları, №SMĞKQ-4696–4697.
10. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: Repressiya olunmuşların arxiv işləri (ROAİ), İş №15796, vərəqlər 1–27.
11. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №15943, vərəqlər 1–10.
12. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №16597, vərəqlər 1–23.
13. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №16599, vərəqlər 1–18.
14. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №16602, vərəqlər 1–23.
15. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №16666, vərəqlər 1–23.
16. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №17264, vərəqlər 1–14.
17. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №18713, vərəqlər 1–25.
18. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №18783, vərəqlər 1–10.
19. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №18855, vərəqlər 1–16.
20. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №21713, vərəqlər 1–22.
21. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №22954, vərəqlər 1–13.
22. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №23076, vərəqlər 1–18.
23. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №23205, vərəqlər 1–22.
24. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №23309, vərəqlər 1–19.
25. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №23973, vərəqlər 1–23.
26. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №25009, vərəqlər 1–14.
27. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №25055, vərəqlər 1–20.
28. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №25062, vərəqlər 1–59.
29. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №25065, vərəqlər 1–15.
30. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №25474, vərəqlər 1–12.
31. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №25492, vərəqlər 1–16.
32. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №26074, vərəqlər 1–20.
33. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №2677, vərəqlər 1–25.
34. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №26971, vərəqlər 1–5.
35. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №32630, vərəqlər 1–10.
36. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №33448, vərəqlər 1–18.
37. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №33993, vərəqlər 1–24.
38. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №35203, vərəqlər 1–10.
39. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №6149, vərəqlər 1–29.
40. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №6454, vərəqlər 1–16.
41. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №6469, vərəqlər 1–32.
42. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №7837, vərəqlər 1–33.
43. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №7986, vərəqlər 1–24.
44. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №8005, vərəqlər 1–13.
45. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №9012, vərəqlər 1–59.
46. Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin Arxivi. (n.d.). Fond: ROAİ, İş №9282, vərəqlər 1–24.
47. Bünyadov, Z. (1993). Qırmızı terror. Bakı.
48. Cəfərova, R. (2019). Mərkəzi Asiya respublikalarında Azərbaycan diasporunun təşəkkülü və fəaliyyəti tarixi. Bakı.
49. Əhmədov, H. (2019). “Vətən xainləri”nin xanımları: Mir Cəfər Bağırov öz süd anasını da həbs etdirmişdi. https://www.yeniavaz.com/az/news/124875/veten-xainlerinin-xanimlari-mir-
50. Guseynov, M. D. (1929). Musavat firqəsi keçmişdə və indi: Proqram və taktik. Bakı.
51. Guseynov, M. D. (2018). Spravochnik po istorii Kommunisticheskoy partii i Sovetskogo Soyuza 1898–1991 (in Russian).
52. Istoriko-dokumental’nyy departament MID Rossii. (n.d.). Kniga pamyati rabotnikov sovetskoy diplomaticheskoy sluzhby – zhertv repressiy. https://idd.mid.ru/informational_materials/memorys_book.php (in Russian).
53. Ismailov, E. (2015). Istoriya “bol’shogo terrora” v Azerbaydzhane. Moskva (in Russian).
54. Jafarova, R. (2023). Women from Shusha who were exposed to repression during the Great Terror: In the archival documents of the State Security Service of the Republic of Azerbaijan. Acta Histriae, 31(1), 65–82.
55. Məmmədova, Ş. (2006). Anaların fəryadı. Bakı.
56. Nazarli, A. (2018). Kadrovaya politika Azerbaydzhanskoy SSR v kul’turno-prosvetitel’noy sfere (1920–1953). Baku (in Russian).
57. Nuri, E. (2018). Cümhuriyyət: Anılar və anlar. Bakı.
58. ALZHIR Museum. (n.d.). Azerbaijanki. https://museum-alzhir.kz/ru/8-o-muzee-