NIZAMI AND NAVAI: THE POETIC RESPONSE AS AN ORIGINAL WORK

Öz

This article reassesses the formative role of Nizami Ganjavi in the consolidation of Eastern epic poetry and examines the subsequent evolution of the Khamsa tradition shaped under his influence. Drawing on comparative textual analysis within an intertextual framework, the study argues that Alisher Navai’s engagement with Nizami constitutes not a derivative imitation but a deliberate poetic reconfiguration that reflects the socio-political realities and intellectual climate of the Timurid period. Focusing on a comparative reading of Nizami’s Khosrow and Shirin and Navai’s Shirin and Farhad, the article demonstrates that the two works diverge significantly in narrative hierarchy, compositional structure, and character construction. More fundamentally, they articulate distinct conceptions of political authority, ethical subjectivity, and historical experience. Whereas Nizami integrates love within a paradigm of royal legitimacy, Navai reorients the narrative axis toward moral and existential centrality. By situating Navai’s Khamsa within the broader continuum of the tradition—alongside Amir Khosrow Dehlavi, Jami, and Hatifi—the study contributes to scholarship on literary transformation, intertextual rewriting, and the cultural rearticulation of epic form across Persianate and Turkic literary spheres.

 

Anahtar Kelimeler

• Nizami Ganjavi
• Alisher Navai
• Khamsa tradition
• poetic response
• intertextuality
• literary transformation

Nizami ve Nevai: Şiirsel Cevap Olarak Özgün Bir Yapıt

Öz

Bu makale, Nizami Gencevî’nin Doğu epik şiirinin kurumsallaşma sürecindeki kurucu rolünü yeniden değerlendirmekte ve onun etkisiyle şekillenen Hamse geleneğinin tarihsel gelişimini incelemektedir. Karşılaştırmalı metin çözümlemesini metinlerarasılık kuramsal çerçevesi içinde ele alan çalışma, Ali Şir Nevai’nin Nizami ile kurduğu ilişkinin türev bir taklitten ibaret olmadığını; aksine Timurlu döneminin sosyo-politik gerçekliklerini ve entelektüel iklimini yansıtan bilinçli bir şiirsel yeniden yapılandırma niteliği taşıdığını ileri sürmektedir. Çalışma, Nizami’nin Hüsrev ve Şirin mesnevisi ile Nevai’nin Şirin ve Ferhad mesnevisini karşılaştırmalı bir okumaya tabi tutarak, iki eserin anlatı hiyerarşisi, kompozisyon düzeni ve karakter inşası bakımından belirgin biçimde ayrıştığını göstermektedir. Daha temelde ise bu metinlerin siyasal otorite, etik özne ve tarihsel tecrübe kavrayışları bakımından farklı düşünsel konumlanışlar ortaya koyduğu savunulmaktadır. Nizami’de aşk, hükümdarlık meşruiyetini destekleyen bir yapı içinde bütünleştirilirken; Nevai’de anlatı ekseni ahlaki ve varoluşsal bir merkeze doğru yeniden konumlandırılmaktadır. Nevai’nin Hamse’si, Emir Hüsrev Dehlevî, Câmî ve Hâtifî gibi şairlerin katkılarıyla şekillenen geleneksel süreklilik içinde konumlandırılarak, epik formun İranî ve Türkî edebî çevrelerdeki kültürel yeniden eklemlenmesine ışık tutulmaktadır. Bu yönüyle çalışma, edebî dönüşüm, metinlerarası yeniden yazım ve geleneğin ideolojik yeniden yorumlanması tartışmalarına katkı sunmaktadır.

 

Anahtar Kelimeler

• Nizami Gencevî
• Ali Şir Nevai
• Hamse geleneği
• şiirsel cevap
• metinlerarasılık
• edebî dönüşüm

Kaynakça

1. Abdullaev, O. (2016). Tvorcheskaya novizna i novatorstvo v poeticheskikh proizvedeniyakh “Shirin i Khosrov” Amira Dekhlavi i “Farkhad i Shirin” Alishera Navoi. Nauka, novye tekhnologii i innovatsii Kyrgyzstana, (8), 95–98. (in Russian).
2. Araslı, H. (1947). Nizaminin Azərbaycan müasirləri. In Nizami Gəncəvi: Məqalələr məcmuəsi (p. 106). Azərbaycan SSR EA-nın nəşriyyatı.
3. Ateh, H. (1337 [1958]). Tarikh-e adabiyat-e farsi (R. Rezazadeh Shafaq, Trans.). Matbaʿ-ye Bank-e Melli-ye Iran. (in Persian).
4. Durmaz, S. (2012). Türk edebiyyatında “Hamse” geleneğinin oluşmasında Nizami Gencevi’nin rolu. Azərbaycan şərqşünaslığı, 3(9), 55.
5. Erkinov, S. E. (1991). Poeticheskie traditsii “Khosrova i Shirin” v uzbekskoi literature. Nizami Gəncəvi almanax, 97, 228. Elm. (in Russian).
6. Levend, A. S. (1971). Türk edebiyatı tarihi. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
7. Nəvai, Ə. (2004). Seçilmiş əsərləri. Öndər nəşriyyatı.
8. Nizami Gəncəvi. (1947). Xosrov və Şirin. Bakı: Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı.

9. Nizami Gəncəvi. (2004). Xosrov və Şirin. Bakı: Lider nəşriyyatı. https://clb.az/elektron/Nizaminin_senet_xezinesi/kitab/Xosrov_ve_Shirin.pdf
10. Qasımova, A. (2015, December 23). Sufizm barədə bir neçə söz. 525-ci qəzet, p. 6. (in Azerbaijani).
11. Watson, A. (2013, June). From Qays to Majnun: The evolution of a legend from ‘Udhri roots to Sufi allegory. The La Trobe Journal, (91), 35–45.
12. Əliyev, R. (n.d.). Nəsimi və türkdilli hürufi irsi. Retrieved from https://www.azerbaijan-news.az/az/posts/detail/nesimi-ve-turkdilli-hurufi-irsi-79805