URARTU LİTERATÜRÜNDEKİ ÇELİŞKİLER VE HURRİ- URARTU DİLLERİNDE İYELİK VE SIFAT OLUŞUMU

Öz

Hurri ve Urartu dili ile ilgili yazılı kaynakların sınırlı sayısı ve içeriği, bu dillerin yapısını anlamamızı engellemekte-dir. Hurri ve Urartu dillerinde iki dilli yazıtların azlığı ve fonetik sistemlerine ilişkin bilgi eksikliği, araştırmayı daha da zorlaştırmakta ve dilbilimsel analizlerde tutarsızlıklara yol açabilmektedir. Urartuların çivi yazısını Asurlulardan benimse-dikleri göz önüne alındığında, fonetik sistemlerinin farklı olduğu düşünülmelidir. Hurri ve Urartu dilinde iyelik ve sıfat oluşumu çalışmanın odak noktası olsa da, bölgesel ve Kafkas dilleriyle yapılacak karşılaştırmalı analizler ek bilgiler sağla-yabilir. Hurrice ve Urartuca kelimelerin anlamlarını çözümleyerek, fonetik değerlerini ve dilbilgisi kurallarını daha iyi anla-yabiliriz. Bu makale, literatürde -n ekinin nominatif olarak kabul edilmesinin çelişkili tercümelere yol açması sorununa çözüm getirmeye odaklanmaktadır. Hurri-Urartu dili ile Kuzey Kafkasya’daki Çeçenler tarafından konuşulan Nakh Çeçen dili arasındaki olası paralellikler analiz edilerek dilbilimsel katkı sağlanması amaçlanmaktadır. Çeçen dili açısından bu ek, genitif bir ek olmanın yanı sıra tekil ve çoğul sıfat oluşumunu veya iyelik sıfat oluşumunu göstermektedir. Ortak kavram ve yapılar, Hurri-Urartu dilbilgisiyle olası bir bağlantıya işaret etmektedir. Daha fazla karşılaştırmalı analiz ve yeni yorumlar, Hurri ve Urartu dili hakkında değerli içgörüler sağlayabilir.

Anahtar Kelimeler

• Hurri
• Urartu
• Çeçen
• Genitif
• Sıfatlaşma

Contradictions in Urartian Literature and the Formation of Possessives and Adjectives in the Hurrian-Urartian Languages

Abstract

The limited number and content of written sources related to the Hurrian and Urartian languages hinder our un-derstanding of the structure of these languages. The scarcity of bilingual inscriptions in the Hurrian and Urartian languages and the lack of information regarding their phonetic systems further complicate research and may lead to inconsistencies in linguistic analyses. Considering that the Urartians adopted cuneiform from the Assyrians, it should be assumed that their phonetic systems were different. Although the formation of possessives and adjectives in the Hurrian and Urartian languages constitutes the main focus of the study, comparative analyses to be conducted with regional and Caucasian languages may provide additional information. By analyzing the meanings of Hurrian and Urartian words, we can better understand their phonetic values and grammatical rules. This article focuses on providing a solution to the problem arising from the acceptance of the suffix -n as nominative in the literature, which has led to contradictory translations. Possible parallels between the Hurrian-Urartian language and the Nakh Chechen language spoken by the Chechens in the North Caucasus are analyzed with the aim of contributing to linguistics. From the perspective of the Chechen language, this suffix functions not only as a genitive marker but also indicates singular and plural adjective formation or possessive adjective formation. Shared concepts and structures point to a possible connection with Hurrian-Urartian grammar. Further comparative analyses and new in-terpretations may provide valuable insights into the Hurrian and Urartian languages.

Keywords

• Hurrian
• Urartu
• Chechen
• Genitive
• Adjectivization

Kaynakça

1. Alp, S. (2005). Hitit çağında Anadolu (5. bas.). TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları.
2. Arsakhanov, I. A. (1969). Chechenkaia dialektologiia. Checheno-Ingushskoe Knizhnoe Izda-tel’stvo. (in Russian).
3. Aydın, N. (2013). Büyük Sümerce sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Benedict, W. G. (1958). Urartian phonology and morphology [Doctoral dissertation, University of Michigan]. ProQuest Dissertations & Theses Global.
5. Çeçenler. (n.d.). In Vikipedi. Retrieved December 28, 2024, from https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%87e%C3%A7enler
6. Chokaev, K. (1993). Nakhskie iazyki. Groznyi. (in Russian).
7. Chrelashvili, K. T. (Ed.). (2007). Tsova-Tushinskii (Batsbiiskii). Izdatel’stvo “Nauka”. (in Rus-sian).
8. De Martino, S., & Süel, A. (2015). The Third Tablet of the itkalzi Ritual. In Essays on the Hurrian Şapinuwa Tablets (EHST) (Vol. I, pp. 1–98). LoGisma Editore.

9. Desheriev, Yu. D. (1963). Sravnitel’no-istoricheskaia grammatika nakhskikh iazykov. Checheno-Ingushskoe Knizhnoe Izdatel’stvo. (in Russian).
10. Diakonov, I. M., & Starostin, S. A. (n.d.). Khurrito-urartiiskie i vostochnokavkazskie iazyki. https://starlingdb.org/Texts/hururt.pdf (in Russian).
11. Friedrich, J. (1932). Kleinasiatische Sprachdenkmäler (Kleine Texte für Vorlesungen und Übungen, No. 163). W. de Gruyter & Co.
12. Giorgieri, M. (2000). Schizzo grammaticale della lingua hurrica. In G. Macchiaroli (Ed.), La civiltà dei Hurriti (La parola del passato, 55, pp. 171–277). Napoli: Macchiaroli Editore.
13. Kalaç, M. (1956). Kömürhan Urartu Kitabesi. Belleten, 79, 349-354. Karauğuz, G. (2020). Hitit Duaları Kil kitapları. Çizgi Kitabevi. Karakurt, L. M. (2021). Hurrice dilbilgisi. Bilgin Kültür Sanat Yayınları. Khalidov, A. I. (2013). Grammatika chechenskogo iazyka. Groznyi. (in Russian).
14. Khamidova, Z. (1991). Samouchitel’ chechenskogo iazyka. Groznyi. (in Russian).
15. Kılıç, Y., & Eser, E. (2016). Urartu yazıtları ışığında din-siyaset ilişkisi üzerine bir inceleme. Belgi, 2016, 268-289.
16. Kutlu, T. C. (2003). Çeçen ata sözleri. Çeçen Kültür Yayınları.
17. Küçükbezci, H. G. (2019). Hitit inancında farklı kurban ve sunu türleri. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2019, 139-147.
18. Macqueen, J. G. (2009). Hititler ve Hitit çağında Anadolu (E. Davutoğlu, Çev.). Arkadaş Yayınevi.
19. Matsiev, A. G. (1961). Nokhchiin-o’rsii slovar’. Moskva. (in Russian).
20. Mutlu, S. A. (2014). Eski Mezopotamya’da tanrılara sunulan kurbanlar. Tarih Okulu Dergisi (TOD), XVII, 1-17.
21. Nanto, S., & Varol, O. (2023). Ölü bir dil olarak Urartucayı incelemenin parametreleri. Arteoloji Dergisi, 2(2), 155–179.
22. Okan, E. (2016). Tykhe ya da Fortuna. Düzce Üniversitesi Sanat Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Dergisi, 1(1), 1–14.
23. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Argišti I, son of Minua (A 08) [44] (eCUT A 08-07 / CTU A 08-07). http://oracc.org/ecut/Q007008/
24. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Rusa, son of Argišti (B 12) [18] (eCUT B 12-11). from http://oracc.org/ecut/Q007875/
25. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Minua, son of Išpuini (A 05) [102] (eCUT A 05-011). http://oracc.org/ecut/Q006909/
26. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Argišti I, son of Minua (A 08) [44] (eCUT A 08-03). http://oracc.org/ecut/Q007004/
27. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Argišti II, son of Rusa (A 11) [8] (eCUT A 11-07). http://oracc.org/ecut/Q007098/
28. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Argišti II, son of Rusa (A 11) [8] (eCUT A 11-04). http://oracc.org/ecut/Q007095/
29. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Rusa, son of Erimena? [1] (eCUT CT Tk-01). http://oracc.org/ecut/Q007996/
30. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Sarduri II, son of Argišti I (A 09) [39] (eCUT A 09-03). http://oracc.org/ecut/Q007048/
31. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Išpuini and Minua (A 03) [12] (eCUT A 03-04). http://oracc.org/ecut/Q006889/
32. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Argišti I, son of Minua (A 08) [44] (eCUT A 08-01). http://oracc.org/ecut/Q007002/
33. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Sarduri II, son of Argišti I (A 09) [39] (eCUT A 09-01). http://oracc.org/ecut/Q007046/
34. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Rusa, son of Erimena (A 14) [6] (eCUT A 14-01). http://oracc.org/ecut/Q007110/
35. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Išpuini, son of Sarduri I (B 02) [7] (eCUT B 02-01). http://oracc.org/ecut/Q007772/
36. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Išpuini, Minua, and Inušpua (B 04) [3] (eCUT B 04-02). http://oracc.org/ecut/Q007782/
37. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Rusa, son of Sarduri (A 10) [7] (eCUT A 10-06). http://oracc.org/ecut/Q007090
38. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Sarduri II, son of Argišti I (A 09) [39] (eCUT A 09-02). http://oracc.org/ecut/Q007047/
39. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Sarduri II, son of Argišti I (A 09) [39] (eCUT A 09-08). http://oracc.org/ecut/Q007053/
40. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Sarduri II, son of Argišti I (A 09) [39] (eCUT A 09-09). http://oracc.org/ecut/Q007054/
41. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Sarduri II, son of Argišti I (A 09) [39] (eCUT A 09-06). http://oracc.org/ecut/Q007051/
42. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Sarduri II, son of Argišti I (A 09) [39] (eCUT A 09-04). http://oracc.org/ecut/Q007049/
43. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Argišti I, son of Minua (A 08) [44] (eCUT A 08-02). http://oracc.org/ecut/Q007003/
44. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Minua, son of Išpuini (B 05) [10] (eCUT B 05-09). http://oracc.org/ecut/Q007792/
45. Oracc: eCUT — Electronic Corpus of Urartian Texts. (n.d.). Rusa, son of Argišti (A 12) [3] (CTU 1 A 12-01 viii 1). https://oracc.museum.upenn.edu/ecut/xur?xis=xur.r000491&zoom=2
46. Özdil, H. (2023). Hitit Çeçen gramatikal benzerliği ve Hitit literatürünün akuzatiflik sorunu. Zinde Yayıncılık.
47. Özdil, H. (2024, August 23). Çeçen dilinde “Uj” kavramı [Facebook post]. Facebook. Retrieved June 26, 2025, from https://www.facebook.com/hami.ozdil.31
48. Payne, M. R. (2006). Urartu çivi yazılı belgeler kataloğu. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
49. Salvini, M. (2020). Urartu tarihi ve kültürü (B. Aksoy, Çev.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
50. Üç dişli mızrak. (n.d.). In Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/
51. Ünal, A. (2016). Hititçe-Türkçe Türkçe-Hititçe büyük sözlük. Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
52. Ünsal, V. (2023). Eski Anadolu’da teokratik devlet düzeni (2. baskı). İksad Yayınevi.
53. Varol, O. (2005). Çivi yazılı belgeler ışığında Urartu dili’nin yapısal özellikleri [Yayımlanmış yüksek lisans tezi, Yüzüncüyıl Üniversitesi]. Yök Tez.
54. Wegner, I. (2000). Hurritisch: Eine Einführung. Harrassowitz Verlag.
55. Wegner, I., & Bomhard, A. R. (2023). An introduction to the Hurrian language (Corrected Decem-ber 2022; glossary added January 2023). Self-published.
56. Yakovliev, N. F., Bekova, A. S., Oziova, S. I., & Akhrieva, L. I. (2001). Sintaksis ingushskogo literaturnogo iazyka. Akademia. (in Russian).