Deprem Algıları ve Dini İnancımız

Öz

Deprem, tarih boyunca özellikle insanların yerleşim alanlarında meydana gelen ve insan başta olmak üzere birçok canlı üzerinde maddi ve manevi zararlara yol açan doğal afetlerden biridir. İslam inancı açısından deprem, ilahi takdir çerçevesinde değerlendirilirken, depreme karşı insanın geliştirdiği tutum ve uygulamalar tedbir ve sorumluluk kapsamında ele alınmaktadır. İnsanlar tarih boyunca depremlerin nedenlerini ve sonuçlarını, nasıl meydana geldiklerini ve bu olaylardan hangi derslerin çıkarılabileceğini tartışmışlardır. Depremlere ilişkin farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. Bunlardan biri, depremleri doğrudan ilahi bir müdahaleye bağlamaksızın öncelikle yeryüzünün doğal süreçleriyle açıklayan bilim temelli seküler yaklaşımdır. Diğeri ise depremleri ağırlıklı olarak insanın günah ve isyanlarına karşı ilahi bir karşılık olarak değerlendiren yaklaşımdır. İslam kelamı açısından bakıldığında, her iki yaklaşımın da tek başına yeterli olmadığı söylenebilir. Günümüz teknolojisi depremin ne zaman ve nerede meydana geleceğini kesin olarak öngöremese de bilimsel bilgi, deprem tehlikesinin değerlendirilmesine ve uygun önlemlerin geliştirilmesine imkân sağlamaktadır. Bu bağlamda deprem olgusu, İslamî açıdan hem ilahi hem de beşerî boyutlarıyla ele alınabilir: ilahi boyutu ilahi takdir (kader), beşerî boyutu ise tedbir ve insan sorumluluğudur. Deprem riskinin topluma doğru ve bilimsel temellere dayalı biçimde aktarılması, uygun tedbirlerin alınmasına ve can ve mal kayıplarının azaltılmasına katkı sağlayabilir. Bu makalenin amacı, deprem olgusuna ilişkin bazı eksik anlayışları tespit etmek ve depremi İslam inancı perspektifinden, özellikle ilahi takdir, insan sorumluluğu ve tedbir arasındaki ilişki çerçevesinde incelemektir.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Deprem
• Din
• İslam Teolojisi
• İlahi Takdir
• İnsan Sorumluluğu

Perceptions of Earthquakes and Religious Belief

Öz

Earthquakes are among the natural disasters that have caused material and spiritual harm to humans and other living beings throughout history, particularly in areas affected by human settlement. From the perspective of Islamic belief, earthquakes may be considered within the framework of divine decree, while human responses to earthquake risk involve precaution and responsibility. Throughout history, people have discussed the causes and consequences of earthquakes, the mechanisms through which they occur, and the lessons that may be derived from such events. Different approaches to earthquakes have emerged. One is a science-based secular approach that explains earthquakes primarily in terms of the natural processes of the Earth, without attributing their occurrence to direct divine intervention. Another approach interprets earthquakes primarily as divine responses to human sin and disobedience. From the perspective of Islamic theology, both approaches may be considered insufficient when taken in isolation. Although contemporary technology cannot precisely predict when and where an earthquake will occur, scientific knowledge enables the assessment of earthquake hazards and the development of appropriate preventive measures. In this context, earthquakes may be examined from an Islamic perspective through both divine and human dimensions: the divine dimension is divine decree (qadar), while the human dimension involves precaution and human responsibility. Communicating earthquake risk to society accurately and on a scientific basis can contribute to the adoption of appropriate preventive measures and to the reduction of loss of life and property. This article aims to identify certain inadequate understandings of earthquakes and to examine the phenomenon from the perspective of Islamic belief, particularly in terms of the relationship between divine decree, human responsibility, and precaution.

Anahtar Kelimeler

• Kalam
• Earthquakes
• Religion
• Islamic Theology
• Divine Decree
• Human Responsibility

Kaynakça

1. Abdülmün’im, A. (1993). Ez-Zilzâl. Dâri’s-Sahâbe li’t-Türâs. [in Arabic].
2. Akbulut, A. (1992). Allah’ın takdiri-kulun tedbiri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 33(3–4), 129–156.
3. Arslantaş, N. (2013). Zelzele. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 44, ss. 227–231). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
4. Arslan, H. (2023). Dini yorumun yenilenmesi bağlamında deprem-kader ilişkisi. İçinde İslam ve Yorum VII (C. 2). Ensar Neşriyat.
5. Bakır, M. (2005). Depremlerin oluş nedenlerine ilişkin Bizans teorileri. İTÜ Dergisi B: Sosyal Bilimler, 2(1), 3–9.
6. Bektaş, K. K. (2016). İslami düşünce dünyasında deprem algısı: 1999 Marmara ve 2011 Van depreminin İslami basın ve yazında yer alma biçimi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
7. Bulut, H. İ. (2008). Adapazarı depremi bağlamında din-deprem ilişkisi. İçinde Uluslararası Çevre ve Din Sempozyumu (C. 1, ss. 247–256). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
8. Fazlî, F. (1439). Ez-Zilzâl: İber ve’l-ahkâm. www.moswarat.com. [in Arabic].

9. Gülaçtı, F. (2026). Deprem sonrası travma ve dini başa çıkma mekanizmaları: Psiko-sosyolojik bir derleme. ÂSÂR Akademik Dinî Araştırmalar Dergisi, Deprem ve Din Özel Sayısı, 291–311. https://doi.org/10.5281/zenodo.19914920
10. Gün, F. (2024). Varlıkta ilahi adalet, fatalizm ve insan sorumluluğu. Kitap Dünyası Yayınları.
11. İbn Ebû’d-Dünyâ, E. (1996). El-Ukûbâtü’l-ilâhiyye li’l-efrâd ve’l-cemâât ve’l-ümem. Dârü’l-Hazm. [in Arabic].
12. İbn Kesîr, E. (1994). El-Bidâye ve’n-nihâye (M. Keskin, Çev.; C. 7). Çağrı Yayınları. [in Arabic].
13. İbn Teymiyye, T. (1995). Mecmû‘u’l-fetâvâ (C. 24). Mücemma‘u’l-Melik Fahd. [in Arabic].
14. Karaman, F. (2020). Tevekkül, kader bağlamında deprem ve sorumluluk bilinci. Diyanet İlmi Dergi, 56(3), 903–936. https://doi.org/10.61304/did.724750
15. Karaman, H., Çağrıcı, M., Dönmez, İ. K., & Gümüş, S. (2020). Kur’ân yolu Türkçe meal ve tefsiri (C. 4). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
16. Köse, A., & Küçükcan, T. (2006). Deprem ve din. Emre Yayınları.
17. Kranz, W. (1984). Antik felsefe: Metinler ve açıklamalar (S. Y. Baydur, Çev.). Sosyal Yayınları.
18. Kula, N. (2002). Deprem ve dini başa çıkma. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 234–255. Makdisî, M. (1997). Kitâbü’l-bed’ ve’t-târîh. Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye. [in Arabic].
19. Nesefî, E. (2004). Tabsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn (C. 2). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları. [in Arabic].
20. Şahin, Ö. (2019). Antik Çağ’dan Orta Çağ’a kadar depremlerin oluşumuna ilişkin öne sürülen teoriler. Mavi Gezegen Popüler Yerbilim Dergisi, (27), 7–13.
21. Tankut, T. (2010). Türkiye’nin deprem gerçeği paneli. İçinde H. Can & B. Özmen (Ed.), Türkiye’nin deprem gerçeği paneli (ss. 15–44). Gazi Üniversitesi Deprem Araştırma ve Uygulama Merkezi.