Avrupalı Seyyahların Notlarında Güneybatı Phrygia’nın Eskiçağ Yerleşimleri

Öz

Bu çalışma, 17. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına kadar Anadolu’yu ziyaret eden Avrupalı seyyahların seyahatnamelerinde Güneybatı Phrygia Bölgesi’ne ilişkin aktardıkları gözlemleri incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında kırkın üzerinde seyahatname değerlendirilmiş; bunlar arasından bölgeden doğrudan veya dolaylı olarak geçen yirmi bir seyyahın anlatıları karşılaştırmalı yöntemle analiz edilmiştir. Çalışmada özellikle Jean-Baptiste Tavernier, Thomas Smith, Richard Pococke, Richard Chandler, Charles Robert Cockerell, William Martin Leake, James Emerson Tennent ve Francis Vyvyan Jago Arundell’in gözlemlerine odaklanılmıştır. İncelenen seyahatnameler, Hierapolis, Laodikeia, Tripolis, Kolossai ve Apameia başta olmak üzere Güneybatı Phrygia’daki antik yerleşimlerin mimari kalıntıları, coğrafi konumları, doğal çevreleri ve dönemin yerleşim dokusuna ilişkin önemli bilgiler içermektedir. Seyyahların aktardıkları veriler, öznel değerlendirmeler barındırmakla birlikte, bölgenin tarihsel topografyasının yeniden değerlendirilmesi, antik kentlerin konumlarının doğrulanması ve arkeolojik araştırmaların erken dönemine ışık tutulması bakımından önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır. Çalışma, farklı dönemlere ait seyahat anlatılarını karşılaştırmalı bir bakış açısıyla değerlendirerek Güneybatı Phrygia'nın Eskiçağ yerleşimlerine ilişkin erken dönem kayıtlarını bütüncül biçimde ortaya koymakta ve bu kayıtların tarihsel coğrafya ile arkeolojik araştırmalar açısından bilimsel değerini tartışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Güneybatı Phrygia
• seyahatname
• Avrupalı seyyahlar
• Eskiçağ yerleşimleri
• tarihsel coğrafya.

Ancient Settlements of Southwestern Phrygia in the Accounts of European Travellers

Öz

This study examines the observations on Southwestern Phrygia recorded in the travel accounts of European travellers who visited Anatolia between the seventeenth century and the early twentieth century. More than forty travel narratives were surveyed, and the accounts of twenty-one travellers who passed through the region either directly or indirectly were selected for comparative analysis. Particular attention is given to the writings of Jean-Baptiste Tavernier, Thomas Smith, Richard Pococke, Richard Chandler, Charles Robert Cockerell, William Martin Leake, James Emerson Tennent, and Francis Vyvyan Jago Arundell. These travel accounts provide valuable information on the archaeological remains, geographical setting, natural landscape, and settlement pattern of major ancient sites, including Hierapolis, Laodicea, Tripolis, Colossae, and Apamea. Although the narratives inevitably reflect the personal perspectives and experiences of their authors, they constitute an important body of evidence for reconstructing the historical topography of the region, verifying the locations of ancient settlements, and documenting the state of archaeological remains before the emergence of systematic archaeological investigations. By comparatively evaluating travel narratives produced over nearly three centuries, this study highlights the contribution of early European travellers to the documentation of the ancient settlements of Southwestern Phrygia and discusses the significance of their observations for historical geography and archaeological research.

Anahtar Kelimeler

• Southwestern Phrygia
• European travellers
• travel accounts
• ancient settlements
• historical geography

Kaynakça

1. Aksu, M. (2019). Tripolis Kuzey Nekropolü’nde tespit edilen kaya oygu oda mezarlar ve buluntuları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
2. Albustanlıoğlu, T. (2001). Dokimeion mermer ocağı. İdol Arkeoloji ve Arkeologlar Derneği Dergisi, 9, 17–22.
3. Albustanlıoğlu, T. (2006). Dokimeion ışığı altında Roma İmparatorluk Dönemi’nde mermer kullanımı: İmparatorluk yönetimindeki Anadolu mermer ocaklarının işletme stratejisi ve organizasyonu [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
4. Arıcı, S. (2017). Tripolis nekropolisleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi.
5. Arundell, F. V. J. (1828). A visit to the seven churches of Asia with an excursion into Pisidia. John Rodwell.
6. Arundell, F. V. J. (1834). Discoveries in Asia Minor: Including a description of the ruins of several ancient cities, and especially Antioch of Pisidia (Vol. 1). Publisher in Ordinary to His Majesty.
7. Arundell, F. V. J. (2016). Küçük Asya’da keşifler (Cilt 1; D. Dereli, Çev.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
8. Asgari, N. (1981). Uşak Selçikler ve çevresinden Roma Çağı lahitleri ve mermer ocakları. Türk Arkeoloji Dergisi, 44, 37–47.

9. Bektay, A. (2011). Tavernier seyahatnamesi. Tarih İncelemeleri Dergisi, 26(2), 639–641.
10. Bell, G. (1907, April 23). Reference code: GB/2/10/2/23. Newcastle University Gertrude Bell Archive. https://gertrudebell.ncl.ac.uk/d/gb-2-10-2-23
11. Bell, G. (1907, April 25). Reference code: GB/2/10/2/25. Newcastle University Gertrude Bell Archive. https://gertrudebell.ncl.ac.uk/d/gb-2-10-2-25
12. Bell, G. (1907, April 26). Reference code: GB/2/10/2/26. Newcastle University Gertrude Bell Archive. https://gertrudebell.ncl.ac.uk/d/gb-2-10-2-26
13. Bell, G. (1907, April 27). Reference code: GB/2/10/2/27. Newcastle University Gertrude Bell Archive. https://gertrudebell.ncl.ac.uk/d/gb-2-10-2-27
14. Chandler, R. (1825). Travels in Asia Minor and Greece. Clarendon Press.
15. Christmas, H. (2012). İstanbul ve Ege yollarında: İzmir, Efes, Bergama, Salihli, Alaşehir, Denizli, Akhisar 1851 (M. Özbaş, Çev.). Kitap Yayınevi.
16. Cochran, W. (1887). Pen and pencil in Asia Minor, or notes from the Levant. William Blackwood and Sons.
17. Cockerell, C. R. (1903). Travels in southern Europe and the Levant, 1810–1817. Longmans, Green, and Co.
18. Çelik, M. Y., & Sert, M. (2021). Afyon Menekşe mermerinin (İscehisar-Afyonkarahisar) Roma Dönemi’nden günümüze önemi, karakterizasyonu, tuz kristalleşmesi ve donma-çözülme testleriyle dayanıklılığının değerlendirilmesi. Politeknik Dergisi, 24(3), 785–796.
19. D’Andria, F. (2017). Hades ve Kybele arasında Hierapolis Ploutonion’unda yeni arkeolojik buluntular. Colloquium Anatolicum, 16, 217–245.
20. Daşbacak, C. (2017). Tripolis Roma Hamamı (Büyük Hamam). B. Duman (Ed.), Tripolis araştırmaları 1 içinde (ss. 91–100). Ege Yayınları.
21. Davis, E. J. (1874). Anatolica, or the journal of a visit to some of the ancient ruined cities of Caria, Phrygia, Lycia, and Pisidia. Grant & Co.
22. Davis, E. J. (2006). Anadolu (F. Yılmaz, Çev.). Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
23. Derin, S. (2024). Charles Texier’nin İstanbul görünümleri. Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 62, 47–78.
24. Duman, B., & Candur, H. T. (2021). Avrupalı seyyahların notlarında Tripolis. Y. Beyazıt (Ed.), Denizli çalışmaları: Birikim ve yol haritası içinde (ss. 269–291). Nobel Bilimsel Eserler.
25. Fellows, C. (1852). Travels and researches in Asia Minor, more particularly in the province of Lycia. John Murray.
26. Hamilton, W. J. (1842). Researches in Asia Minor, Pontus, and Armenia (Vols. 1–2). John Murray.
27. Hamilton, W. J. (2013). Küçük Asya (K. Toroman, Çev.). Midas Kitap.
28. Hanilçe, M. (2016). William John Hamilton’ın gözünden 1836’da bir Osmanlı şehri: Tokat. Ç. Özdemir ve Y. E. Tekinsoy (Ed.), Yabancı seyahatnamelerde Türkiye içinde (ss. 199–216). Türk Yurdu Yayınları.
29. Hawley, W. A. (1918). Asia Minor. John Lane Company.
30. Kuş, A. (2014). XIX. yüzyılın ilk yarısında W. J. Hamilton’a göre Samsun ve çevresi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18, 1–10.
31. Laborde, L. (1838). Voyage de l’Asie Mineure. Firmin Didot Frères.
32. Leake, W. M. (1824). Journal of a tour in Asia Minor, with comparative remarks on the ancient and modern geography of that country. John Murray.
33. Löschburg, W. (1998). Seyahatin kültür tarihi (J. Traub, Çev.). Dost Kitabevi Yayınları.
34. Pococke, R. (1745). A description of the East and some other countries (Vol. 2). W. Bowyer.
35. Poujoulat, B. (1840). Voyage dans l’Asie Mineure, en Mésopotamie, à Palmyre, en Syrie, en Palestine et en Égypte. Ducollet.
36. Ramsay, A. D. (2015). 19. yüzyıl sonlarında Türkiye’de günlük yaşam (E. Uyanık & R. Çakıcıoğlu Oban, Çev.). Say Yayınları.
37. Ramsay, W. M. (1895). The cities and bishoprics of Phrygia (Vol. 1). Clarendon Press.
38. Ramsay, W. M. (1960). Anadolu’nun tarihî coğrafyası (M. Pektaş, Çev.). Millî Eğitim Basımevi.
39. Sarre, F. P. T. (1896). Reise in Kleinasien: Sommer 1895. Dietrich Reimer.
40. Sarre, F. P. T. (1998). Küçükasya seyahati: 1895 yazı (D. Çolakoğlu, Çev.). Pera Turizm ve Ticaret.
41. Sayan, S. (2019). Tripolis Antik Kenti savunma yapıları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
42. Smith, T. (1678). Remarks upon the manners, religion and government of the Turks, together with a survey of the seven churches of Asia, as they now lye in their ruines, and a brief description of Constantinople. Moses Pitt.
43. Şimşek, C., & Büyükkolancı, M. (2006). Laodikeia Antik Kenti su kaynakları ve dağıtım sistemi. Adalya, 9, 83–103.
44. Tavernier, J. B. (2006). Tavernier seyahatnamesi (S. Yerasimos, Ed.; T. Tunçdoğan, Çev.). Kitap Yayınevi.
45. Tennent, J. E. (1829). Letters from the Aegean Sea. Henry Colburn.
46. Texier, C. (2002). Küçük Asya: Coğrafyası, tarihi ve arkeolojisi (A. Suat, Çev.). Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı.