The Caucasus Front during World War I (1914–1918): Türkiye and National-Political Mobilization in Azerbaijan

Öz

The First World War (1914–1918), one of the most destructive conflicts in modern history, has been widely examined in historical scholarship. Despite the extensive body of research devoted to the war, several aspects of its regional dynamics remain insufficiently studied. One such area concerns the intelligence activities and propaganda networks operated by the great powers during the conflict. This article examines these processes on the Caucasus Front and their influence on the socio-political environment of Azerbaijan. After Türkiye entered the First World War in 1914, the political situation in the territories of the Russian Empire inhabited by Muslim populations, including the South Caucasus, began to change significantly. Articles supporting Türkiye appeared in the regional press, while ideas associated with Turkism and Islamism spread among sections of the local population. At the same time, imperial authorities observed the growth of anti-Russian sentiments in the region. According to official administrative reports, these developments were associated with propaganda activities carried out by Ottoman emissaries who entered Azerbaijan through frontier regions. These issues were also reflected in confidential correspondence exchanged between imperial administrative and security institutions. The study is based primarily on archival documents, published documentary collections, and materials from the press of the period. Through the analysis of these sources, the article explores the influence of wartime propaganda, intelligence activity, and political mobilization on socio-political processes in Azerbaijan during the First World War.

Anahtar Kelimeler

• First World War
• Caucasus Front
• Azerbaijan
• Türkiye
• Political Mobilization

Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi (1914–1918): Türkiye’nin Azerbaycan’da Ulusal-Siyasal Seferberlik Üzerindeki Etkisi

Öz

Modern tarihin en yıkıcı çatışmalarından biri olan Birinci Dünya Savaşı (1914–1918), tarih yazımında geniş ölçüde incelenmiş bir konudur. Bununla birlikte savaşın bölgesel dinamiklerine ilişkin bazı yönler hâlen yeterince araştırılmamış alanlar arasında yer almaktadır. Bu alanlardan biri, savaş yıllarında büyük güçler tarafından yürütülen istihbarat faaliyetleri ve propaganda ağlarının işleyişidir. Bu makale, söz konusu süreçleri Kafkas Cephesi bağlamında ele almakta ve bu gelişmelerin Azerbaycan’daki sosyo-politik ortam üzerindeki etkilerini incelemektedir. Türkiye’nin 1914 yılında Birinci Dünya Savaşı’na katılmasının ardından, Rus İmparatorluğu sınırları içinde yaşayan Müslüman nüfusun bulunduğu bölgelerde, özellikle Güney Kafkasya’da, siyasal atmosferde belirgin değişimler yaşanmaya başlamıştır. Bölgesel basında Türkiye’ye destek veren yazılar yayımlanmış; Türkçülük ve İslamcılık düşünceleri yerel toplumun belirli kesimleri arasında yaygınlık kazanmıştır. Aynı dönemde imparatorluk yönetimi, bölgede Rusya karşıtı eğilimlerin güçlendiğini gözlemlemiştir. Resmî idarî raporlara göre bu gelişmeler, sınır bölgelerinden Azerbaycan’a giren Osmanlı görevlilerinin yürüttüğü propaganda faaliyetleriyle ilişkilendirilmiştir. Bu durum, dönemin idarî ve güvenlik kurumları arasında gerçekleştirilen gizli yazışmalara da yansımıştır. Çalışma, başta arşiv belgeleri olmak üzere yayımlanmış belge koleksiyonları ve dönemin basın materyallerine dayanmaktadır. Bu kaynakların analizi aracılığıyla makale, Birinci Dünya Savaşı sırasında propaganda faaliyetlerinin, istihbarat etkinliklerinin ve siyasal mobilizasyon süreçlerinin Azerbaycan’daki sosyo-politik gelişmeler üzerindeki etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Birinci Dünya Savaşı
• Kafkas Cephesi
• Azerbaycan
• Türkiye
• Siyasal Mobilizasyon

Kaynakça

1. Dokumenty po russkoi politike v Zakavkazʹe. (1920). Dokumenty po russkoi politike v Zakavkazʹe. Izdanie Osoboi Komissii pri Ministerstve Inostrannykh Del Azerbaidzhanskoi Respubliki.
2. (in Russian).
3. Qasımov, M. (2000). Birinci Dünya müharibəsi illərində böyük dövlətlərin Azərbaycan siyasəti. Qanun.
4. Rəsulzadə, M. Ə. (1990). Azərbaycan Cümhuriyyəti. Elm.
5. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 486, list 1, folder 27a.
6. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 486, list 1, folder 27a, sheet 4.
7. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheets 12, 14.
8. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheet 17.

9. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheet 52.
10. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheet 53.
11. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheet 56.
12. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheets 57–58.
13. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheets 58–59.
14. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheet 60.
15. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheet 63.
16. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheet 71.
17. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 38, sheet 93.
18. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 39, sheet 27.
19. State Historical Archive of the Republic of Azerbaijan. (n.d.). Fund 524, list 1, folder 39, sheet 68.