Eski Türk Devlet Düşüncesinde Töre ve Siyasal Meşruiyet İlişkisi

Öz

Eski Türk devlet düşüncesinde töre, çoğu zaman örfî hukuk veya gelenek kavramları çerçevesinde ele alınmış; buna karşılık siyasal meşruiyetin kurucu ve sınırlandırıcı ilkesi olarak taşıdığı işlev yeterince açıklanmamıştır. Bu çalışma, törenin erken Türk devlet geleneğinde siyasal iktidarın yalnızca dayandığı bir hukuk düzeni değil, aynı zamanda hükümdarlığın meşruiyetini belirleyen ve sınırlandıran bağlayıcı bir normatif çerçeve olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, tarihsel doküman incelemesi ile kavramsal çözümleme yöntemlerine dayanmaktadır. Başta Orhun Yazıtları, Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugâti't-Türk olmak üzere erken dönem Türk siyasal düşüncesine ilişkin temel kaynaklar, ilgili tarih, hukuk ve siyaset düşüncesi literatürüyle birlikte değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda, törenin yalnızca toplumsal ilişkileri düzenleyen geleneksel kurallar bütünü olmadığı; siyasal iktidarın kuruluşunu meşrulaştıran, kullanımını sınırlandıran ve hükümdarın yönetimini denetleyen üstün bir düzen olarak kabul edildiği görülmektedir. Bu bağlamda kut anlayışı, töreden bağımsız bir egemenlik yetkisi sağlamamakta; aksine hükümdarın meşruiyeti, töreye bağlı kaldığı ölçüde devam etmektedir. Töreden sapma ise siyasal otoritenin meşruiyetini zedeleyen temel nedenlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, erken Türk devlet düşüncesinde siyasal meşruiyetin yazılı hukuk kurumlarından ziyade kadim ve bağlayıcı normlar üzerinden üretildiğini ortaya koyarak, törenin devlet teorisindeki kurucu konumuna ilişkin literatüre kavramsal bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Töre
• kut
• kağan
• siyasal meşruiyet
• Eski Türk devlet düşüncesi

The Relationship Between Töre and Political Legitimacy in Early Turkish State Thought

Öz

In the scholarship on early Turkish political thought, töre has generally been examined as customary law or tradition, whereas its role as the constitutive and limiting principle of political legitimacy has received comparatively limited attention. This study argues that töre functioned not merely as a body of customary norms but as a binding normative framework that both legitimized and constrained political authority in the early Turkish state tradition. The research employs historical document analysis and conceptual analysis. Its primary sources include the Orkhon Inscriptions, the Kutadgu Bilig, and the Dīwān Lughāt al-Turk, which are examined together with the relevant literature on Turkish history, legal history, and political thought. The findings demonstrate that töre was understood as a superior normative order governing the establishment, exercise, and continuity of political authority rather than as a set of social customs. Accordingly, the ruler's divinely sanctioned authority (kut) did not constitute an unlimited right to govern; political legitimacy depended upon conformity to töre. Violations of töre were regarded as undermining the ruler's legitimacy and could ultimately call political authority into question. By demonstrating that political legitimacy in early Turkish state thought rested primarily on binding customary norms rather than written legal institutions, the study offers a conceptual contribution to the literature on the normative foundations of pre-modern Turkish political thought.

Anahtar Kelimeler

• Töre
• kut
• khagan
• political legitimacy
• early Turkish state thought

Kaynakça

1. Ahmetbeyoğlu, A. (2020). Eski Türklerde kut ve töre bağlamında hükümranlığın hududları. Tarih Dergisi, 71, 29–50.
2. Akman, M. (2007). Örf (Osmanlı Devleti'nde). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 34, ss. 93–94). TDV Yayınları.
3. Arsal, S. M. (2014). Türk tarihi ve hukuk. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. Aydın, M. Â. (2019). Türk hukuk tarihi. Beta Yayıncılık.
5. Barthold, V. V. (2006). Orta Asya Türk tarihi hakkında dersler (K. Y. Kopraman & İ. Aka, Yay. haz.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. Başer, S. (2020). Töre'nin Türk'ü Türk'ün Müslümanlığı. Kırmızılar Yayıncılık.
7. Baykara, T. (2001). Türk kültür tarihine bakışlar. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
8. Caferoğlu, A. (1993). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Enderun Kitabevi.

9. Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford University Press.
10. Doerfer, G. (1963). Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen: Unter besonderer Berücksichtigung älterer neupersischer Geschichtsquellen, vor allem der Mongolen- und Timuridenzeit (Bd. 1: Mongolische Elemente im Neupersischen). Franz Steiner Verlag.
11. Dönmez, İ. K. (2007). Örf. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 34, ss. 87–93). TDV Yayınları.
12. Donuk, A. (1982). Eski Türklerde hükümdarın vazifeleri ve vasıfları. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 17, 103–152.
13. Donuk, A. (1988). Eski Türk devletlerinde idarî-askerî unvan ve terimler. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
14. Erdoğan, C. (2022). Türk devlet telakkisinde hükümdarın meşruiyet zemini ve siyasî hâkimiyeti bakımından kut anlayışı. İçinde M. H. Macit (Ed.), Tarihsel akıl çerçevesinde Türk devlet felsefesi (ss. 187–205). Türk Akademisi Siyasî Sosyal Stratejik Araştırmalar Vakfı.
15. Erdoğan, H. G. (2014). Türk kağanlığı hukuku "töre" ve Köl Tigin. Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları, 17, 61–76.
16. Ergin, M. (2011). Orhun abideleri. Boğaziçi Yayınları.
17. Esin, E. (1978). İslâmiyetten önceki Türk kültür târîhi ve İslâma giriş. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Matbaası.
18. Gökalp, Z. (1976). Türk töresi (H. Dizdaroğlu, Haz.). Kültür Bakanlığı Yayınları.
19. Göksu, E. (2022). Türk hâkimiyet anlayışı üzerine. İçinde M. H. Macit (Ed.), Tarihsel akıl çerçevesinde Türk devlet felsefesi (ss. 117–146). Türk Akademisi Siyasî Sosyal Stratejik Araştırmalar Vakfı.
20. Golden, P. B. (1982). Imperial ideology and the sources of political unity amongst the pre-Činggisid nomads of Western Eurasia. Archivum Eurasiae Medii Aevi, 2, 37–76.
21. Golden, P. B. (2007). Türk halkları tarihine giriş (O. Karatay, Çev.). Karam Araştırma ve Yayıncılık.
22. Gömeç, S. Y. (2024). Türk devlet hayatında töre-yasa. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Prof. Dr. Eşref Buharalı Özel Sayısı, 1–10.
23. Güngör, E. (1996). Tarihte Türkler. Ötüken Yayınları.
24. Hassan, Ü. (2015). Eski Türk toplumu üzerine incelemeler. Doğu Batı Yayınları.
25. İnan, A. (1998). Makaleler ve incelemeler (C. 2). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
26. İplikci, A. (2022). Türk töresinin Türk devlet felsefesine etkisi üzerine bir inceleme. İçinde M. H. Macit (Ed.), Tarihsel akıl çerçevesinde Türk devlet felsefesi (ss. 291–307). Türk Akademisi Siyasî Sosyal Stratejik Araştırmalar Vakfı.
27. İzgi, Ö. (2014). Orta Asya Türk tarihi araştırmaları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
28. Kafesoğlu, İ. (2003). Türk millî kültürü. Ötüken Neşriyat.
29. Kafesoğlu, İ. (2014). Umumî Türk tarihi hakkında tespitler, görüşler, mülâhazalar. Ötüken Neşriyat.
30. Karatay, O. (2013). Kut: Evrensel dilde tanrı ve iyilik. İçinde Ü. Bulduk & A. Üstün (Ed.), Türk tarihçiliğine katkılar: Mustafa Kafalı armağanı (ss. 63–68). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
31. Karatay, O. (2014). Töre yapmak, âdet çıkartmak: Eski Türklerde oydaşılmış hukukun toplumsal temelleri. İçinde F. Gedikli (Ed.), 1. Türk Hukuk Tarihi Kongresi Bildirileri (21–22 Aralık 2012) (ss. 1–7). Levha Yayınları.
32. Kâşgarlı Mahmud. (2005). Divânü Lugâti't-Türk. Kabalcı Yayınevi.
33. Kaya, K. (2014). Kanun ve kültür: Töre kavramının hukuki ve sosyolojik bir analizi. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 5(16), 405–440.
34. Khazanov, A. M. (2015). Göçebe ve dış dünya (Ö. Suveren, Çev.). Doğu Kütüphanesi.
35. Kumru, C., & Erdem Kük, D. G. (2023). Türklerde isyan anlayışının ifadesi olarak yerin ve göğün karışması. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 8(2), 911–926.
36. Mackerras, C. (2019). Uygurlar. İçinde D. Sinor (Ed.), Erken İç Asya tarihi (ss. 425–458). İletişim Yayınları.
37. Mau-Tsai, L. (2011). Çin kaynaklarına göre Doğu Türkleri (E. Kayaoğlu & D. Banoğlu, Çev.). Selenge Yayınları.
38. North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.
39. Ögel, B. (2001). Dünden bugüne Türk kültürünün gelişme çağları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
40. Ögel, B. (2016). Türklerde devlet anlayışı. Ötüken Neşriyat.
41. Orkun, H. N. (1994). Eski Türk yazıtları. Türk Dil Kurumu Yayınları.
42. Pamir, A. (2009). Orta Asya Türk hukukunda töre kavramı. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 58(2), 359–375.
43. Pocock, J. G. A. (1987). The ancient constitution and the feudal law: A study of English historical thought in the seventeenth century. Cambridge University Press.
44. Skinner, Q. (1978). The foundations of modern political thought (Vol. 2: The age of reformation). Cambridge University Press.
45. Sümer, F. (1972). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri-boy teşkilâtı-destanları. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.
46. Tamanaha, B. Z. (2004). On the rule of law: History, politics, theory. Cambridge University Press.
47. Taneri, A. (1997). Türk devlet geleneği (Dün-bugün). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
48. Taşağıl, A. (2024). Eski Türk tarihi: Türklerin kökeni, yönetimleri ve Çin ile ilişkileri. Kronik Kitap.
49. Tatar, T., & Canbay Tatar, H. (2005). Türk kültüründe töre müessesesi. Dinî Araştırmalar, 8(23), 273–286.
50. Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi grameri. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi.
51. Togan, A. Z. V. (1981). Umumî Türk tarihine giriş (C. 1). Enderun Kitabevi.
52. Türk tarihinin ana hatları. (2014). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
53. Uğurlu, S., & Yılmaz, K. (2011). Türk devlet yönetme geleneğinde töre'den örf'e değişim. Turkish Studies, 6(2), 949–972.
54. Weber, M. (2012). Ekonomi & toplum (C. 1, L. Boyacı, Çev.). Yarın Yayınları.
55. Yeni Tarama Sözlüğü (C. Dilçin, Der.). (1983). Türk Dil Kurumu Yayınları.
56. Yusuf Has Hacib. (2020). Kutadgu Bilig (A. Çakan, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.