Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliyinin XVI–XVIII əsrlərə aid tarixi mənbələrinin müasir tədqiqatda əhəmiyyəti

Öz

Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliyinin tarixi üzrə məlumatların birbaşa və ya dolayısı ilə əks olunduğu çoxsaylı yazılı mənbələr mövcuddur. Bu mənbələrin məzmunu, mənşəyi və strukturu müxtəlif olduğu kimi, onların etibarlılıq səviyyəsi və elmi araşdırmalarda əhəmiyyəti də fərqlidir. Bu məqalədə həm bölgənin tarixi spesifikliyini, həm də dünya tarixi kontekstində yerini müəyyənləşdirmək üçün zəruri olan, lakin Azərbaycan tarixşünaslığında məhdud şəkildə istifadə edilmiş bir sıra mənbələr təhlil edilir və onların gələcək tədqiqatlarda istifadə perspektivləri araşdırılır. Təhlil edilən mənbələrə əsasən XVIII əsr müəllifi tərəfindən qələmə alınmış və Səfəvi imperiyasının son dövrünün dövlət idarəçiliyi haqqında sistemli məlumat verən Taẕkirat al-muluk əsəri, fransız səyyahı Sansonun müşahidələrinə əsaslanan tarixi narrativ, eləcə də Səfəvi dövlətinin ilkin mərhələlərində müxtəlif səbəblərlə bu əraziyə səfər etmiş Venesiya müəlliflərinə aid təsvirlər daxildir. Bu mənbələrin müqayisəli təhlili göstərir ki, regional və lokal tarixi narrativlər mürəkkəb tarixi proseslərin səbəb-nəticə əlaqələrini və formalaşma şərtlərini anlamaq baxımından mühüm analitik imkanlar təqdim edir.

Anahtar Kelimeler

• bəylərbəyilik
• Gəncə
• Qarabağ
• Səfəvi imperiyası
• Sanson
• Taẕkirat al-muluk

The Significance for Contemporary Scholarship of Historical Sources on the Ganja–Karabakh Beglerbegi, 16th–18th Centuries

Abstract

A substantial body of written sources contains both direct and indirect information on the history of the Ganja–Karabakh Beglerbegi. These sources differ not only in their content, provenance, and structure, but also in their degree of reliability and scholarly value. This article examines a number of sources that are essential for establishing both the historical specificity of the region and its place within the broader framework of world history, yet have thus far received only limited attention in Azerbaijani historiography. It also considers their potential for future research. The sources analyzed include the Taẕkirat al-muluk, an eighteenth-century work that provides systematic information on the administrative structure of the late Safavid Empire; the historical narrative based on the observations of the French traveler Sanson; and accounts produced by Venetian authors who traveled to Safavid lands for various reasons during the formative period of the Safavid state. A comparative analysis of these materials demonstrates that regional and local historical narratives offer important analytical possibilities for understanding the causal dynamics and formative conditions of complex historical processes.

Keywords

• beglerbegi
• Ganja
• Karabakh
• Safavid Empire
• Sanson
• Taẕkirat al-muluk

Kaynakça

1. Abbaslı, X. (2005). Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliyinin sərhədləri haqqında XVIII əsrin I yarısında. Tarix və onun problemləri, (3), 18–23.
2. Abbaslı, X. (2017). Azərbaycan tarixi (Gəncə-Qarabağ bəylərbəyliyi XVIII əsrin birinci yarısında). İqtisad Universiteti Nəşriyyatı.
3. Agnew, J. (2013). Why criticizing grand regional narratives matters. Dialogues in Human Geography, 3(2), 160–162.
4. Azərbaycan tarixi. (2007). Azərbaycan tarixi (7 cilddə, c. 3). Elm nəşriyyatı.
5. Azərbaycan tarixinə dair mənbələr. (2023). Gəncə-Qarabağ əyalətinin icmal, timar ruznamçə və təhvil dəftərləri. AMEA A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutu.
6. Butkov, P. G. (1869). Materialy dlya novoy istorii Kavkaza s 1722 po 1803 gg. (Vol. 1). Tipografiya Imperatorskoy akademii nauk. (in Russian).
7. Dabir-Siāqi, M. (1989). Taẕkirat al-muluk; va, sāzmān-i idārī-i ḥukūmat-i Ṣafavī. Amir Kabir.
8. Əliyev, F. M. (1964). XVIII əsrin birinci yarısında Azərbaycanda ticarət. Azərbaycan SSR EA Nəşriyyatı.

9. Floor, W. (2020). The early life of Shah Esma'il in contemporary published Venetian sources. The Quarterly Journal of Iranian Islamic Period History, 11(23), 69–100. https://doi.org/10.22034/JIIPH.2020.11372
10. Gəncə-Qarabağ əyalətinin icmal dəftəri. (2010). Çaşıoğlu nəşriyyatı.
11. Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri. (2000). Şuşa nəşriyyatı.
12. Hüseynzadə, Ə. (1964). Gəncə vilayətinin iqtisadi tarixinə dair bir sənəd (XVIII əsrin 20-ci illəri). Azərbaycan SSR EA Xəbərləri. Tarix, fəlsəfə və hüquq seriyası, (4), 15–26.
13. Kaldy-Nad, Y. (1964). Turetskiye reestrovye knigi mukataa kak istoricheskiye istochniki. In Vostochnye istochniki narodov Yugo-Vostochnoy i Tsentralnoy Evropy (pp. 76–81). Nauka. (in Russian).
14. Kirzioğlu, F. M. (1979). 1593 (H.1001) yılı Osmanlı vilayet tahrir defterinde anılan Gence-Karabağ sancakları, ulus və oymakları. Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, (10), 206–218.
15. Leviatov, V. N. (1948). Ocherki iz istorii Azerbaydzhana v XVIII veke. Izdatelstvo AN Azerbaydzhanskoy SSR. (in Russian).
16. Məmmədli, Ş. (2011). XVII–XVIII əsrlərdə Azərbaycan-Hindistan ticarət əlaqələri. Şərq-Qərb.
17. Minorsky, V. (1943). Tadhkirat al-muluk: A manual of Safavid administration. Cambridge University Press.
18. Mustafayev, T. (1988). Qarabağ (Gəncə) bəylərbəyiliyi XVIII əsrin I qərinəsində. Azərbaycan SSR EA Xəbərləri. Tarix, fəlsəfə və hüquq seriyası, (3), 37–40.
19. Novosel'tsev, A. P. (1960). Iz istorii klassovoy bor'by v Azerbaydzhane i Vostochnoy Armenii v XVII–XVIII vv. Istoricheskie zapiski AN SSSR, 67, 234–255. (in Russian).
20. Osmanlı belgelerinde Karabağ. (2009). T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
21. Qarabağnamələr. (2006). Qarabağnamələr (Birinci kitab). Şərq-Qərb.
22. Sahu, B. P. (2015). From regional histories to histories of the regions and beyond. Social Scientist, 43(3/4), 33–47. http://www.jstor.org/stable/24372934
23. Sansona, M. (1695). The present state of Persia: With a faithful account of the manners, religion, and government of that people. M. Gillyflower.
24. Yesai Hasan Jalalyan. (1989). Kratkaya istoriya strany Albanskoy. Elm. (in Russian).